Met de bandeloze filmster Louise Brooks in de achtbaan

Met de bandeloze filmster Louise Brooks in de achtbaan

Louise Brooks, Sylph Barrett, 2019.

De diva met de dutch bob

Met de bandeloze filmster Louise Brooks in de achtbaan

Het was haar grote droom om een vermaard danseres te worden. Op uiterst jonge leeftijd wist ze dit verlangen al te verwezenlijken. Actrice werd ze daarentegen eerder bij toeval en zonder innerlijke overtuiging. Haar nu wereldberoemde rol in Die Büchse der Pandora accepteerde ze voornamelijk vanwege de hieraan verbonden trip naar Europa.[1] Dat deze door Georg Pabst geregisseerde film haar onsterfelijk zou maken, kan Louise Brooks onmogelijk hebben voorzien.[2] Bovendien is het zeer de vraag of ze ooit de eeuwigheid heeft nagejaagd.  

 

Een flitsende start

Brooks werd in 1906 geboren te Cherryvale, een kleine stad in Kansas. Haar vader was een succesvolle advocaat, die opging in zijn werk. Haar moeder leefde voor de kunst en schijnt te hebben gedacht dat haar vier kinderen zichzelf wel zouden opvoeden.

Na verloop van tijd verhuisde het gezin naar het in dezelfde staat gelegen Wichita. Brooks woonde daar in een uit veertien kamers bestaande woning. Gaandeweg verzakte de fundering aan de rechterzijde meer dan twintig centimeter. Dit werd geweten aan het feit dat aan die kant talloze zwaarwichtige pillen stonden over Amerikaans recht.  

Overal in het huis vielen boeken aan te treffen, zelfs in de kelder. John Stuart Mill, Charles Darwin en Mark Twain werden zodoende vertrouwelingen van de toekomstige actrice.  

Het is zonneklaar dat Brooks voorliefde direct uitging naar de dans. Hierin werd ze vanaf haar tiende jaar dan ook onderwezen. Na ouderlijke toestemming mocht ze in 1922 naar New York om zich aan te sluiten bij  de Denishawn Company, waarvan ook de jonge Martha Graham deel uitmaakte.

 

The Ziegfeld Follies

In New York raakte ze bevriend met Barbara Bennett, een toneelspeelster in spe.[3] Tijdens bezoekjes aan haar ouderlijk huis leerde Brooks ook de zusjes Joan en Constance kennen. 

Joan schitterde in de jaren veertig als donkerharige femme fatale in verschillende door Fritz Lang vervaardigde rolprenten.

Constance wist eveneens een indrukwekkende loopbaan als actrice op te bouwen. In het begin van de jaren dertig was ze niet alleen de best betaalde filmster van Hollywood, maar ook de populairste.[4]   

Na een vechtpartij met Ruth St. Denis, de oprichtster van eerder vermeld dansgezelschap, werd Brooks ontslagen.[5] Al gauw werd ze lid van George White’s Scandals en vervolgens van de Ziegfeld Follies. Met deze prestigieuze danstroep trad ze op in het Amsterdam Theatre te New York.[6]

Het is zo goed als zeker dat Barbara Bennett in dezen het nodige voor haar wist te regelen.[7] Op advies van haar hartsvriendin verhuisde Brooks naar het befaamde Algonquin hotel in de verwachting aldus invloedrijke mensen te ontmoeten. 

Daar werd ze evenwel vliegensvlug weer uitgegooid vanwege het dragen van een te korte, roze jurk. Enkele weken later overkwam Brooks in een ander hotel iets vergelijkbaars doordat ze op haar balkon in een flinterdunne pyjama allerlei lichaamsoefeningen had gedaan.

Bennett introduceerde haar in een coterietje van (Wall Street) bankiers en andere machtige figuren waardoor Brooks, naar eigen zeggen, voor het eerst in haar leven kostbare kleding kon kopen.[8]

Deze voorkeur voor miljonairs heeft Brooks haar leven lang behouden, ook al bespotte ze de cultuurloosheid van deze dienaren van Mammon.

 

Hollywood

Mogelijk mede door haar werkzaamheden bij de Follies kreeg ze als negentienjarige contracten aangeboden door twee filmmaatschappijen. Na enig dubben koos ze voor een verbintenis van vijf jaar met Paramount, ook al had Walter Wanger erop aangedrongen dit niet te doen.

Deze fameuze filmproducent had ze in New York (via Barbara Bennett) leren kennen. Daarna hield ze er met de tycoon een jarenlange knipperlicht-affaire op na.

Midden jaren dertig raakte deze mogol in de ban van Joan Bennett, met wie hij in 1940 in het huwelijk trad.[9] Brooks zelf trouwde in 1926 met filmregisseur Edward Sutherland.[10]

Dit weerhield haar geenszins om haar vrijzinnige levensstijl vrolijk voort te zetten. Als trofeeën reeg ze haar minnaars, en ook enkele minnaressen, aaneen. In een aantal aan haar gewijde biografieën wordt hierover met begrijpelijke graagte geschreven. Ook haar werkzaamheden als (naakt)model spreken menigeen tot de verbeelding. 

Ondanks haar bandeloze levenslust en gebrek aan zelfdiscipline slaagde Brooks erin een aantal films te maken. Wat betreft haar gang naar de Olympus werd A girl in every port (1928) de belangrijkste.[11] Deze door Howard Hawks geregisseerde rolprent trok vooral in Europa veel bioscoopbezoekers, waaronder Pabst. 

Al enige tijd was deze gelauwerde cineast op zoek naar een hoofdrolspeelster voor zijn nieuwe film. Meer dan tweeduizend kandidates had hij inmiddels voor die rol afgewezen. Maar nu had hij zijn ideale actrice eindelijk gevonden en zodoende nam hij contact op met Brooks filmmaatschappij.

Ongeacht het feit dat ze nog nooit van deze regisseur had gehoord, honoreerde ze zijn aanbod om de hoofdrol te spelen in Die Büchse der Pandora. Dit geschiedde op advies van miljonair George Marshall, waarmee ze gedurende haar (inmiddels ontbonden) huwelijk een affaire had gekregen.[12]

Deze Amerikaanse zakenman hunkerde namelijk naar een vakantie in het Avondland en daar was Brooks ook wel voor te vinden. Vol levenslust vertrok de toen eenentwintigjarige Brooks met haar minnaar per boot naar Europa.

                                                       

Die Büchse der Pandora

Medio oktober 1928 werd Brooks met haar beminde in het Berlijnse Eden hotel ondergebracht. Na een paar vrije dagen begonnen ook voor haar de filmopnames.

Nadat haar amant naar Parijs was vertrokken, verbood Pabst zijn hoofdrolspeelster het onafgebroken nachtbraken.[13] Ook greep hij de flessen alcohol uit haar handen die ze steevast naar de set meenam. Mede daardoor werd het mogelijk de rolprent in slechts vijf weken tijd af te ronden.[14]

Eind januari 1929 vond de première plaats in de hoofdstad van de Weimarrepubliek. Recensenten waren bepaald niet kwistig met lof. Bovendien werden er fikse morele bezwaren geventileerd.[15]

Ditzelfde overkwam een kwart eeuw eerder Frank Wedekind, de schrijver van de toneelstukken waarop Pabst zijn film had gebaseerd. Deze auteur werd tot zijn dood geteisterd door allerlei beschuldigingen over het zedeloze karakter van zijn werk. Censuur dreigde voortdurend en daarom werden zijn toneelwerken in besloten kring uitgevoerd om strafrechtelijk gedoe te ontlopen.[16]    

Het verhaal is naar huidige maatstaven nauwelijks schokkend te noemen. Want wie maakt zich nog druk om een vrouw (Lulu) die tegen betaling de liefde bedrijft en daarna met een schatrijke man in het huwelijk treedt? Tijdens een handgemeen met haar echtgenoot schiet ze hem ongewild dood en vlucht vervolgens met zijn zoon, die ook verliefd op haar is, naar Engeland.

Om daar wat geld te verdienen gaat ze tippelen en ontmoet (op Kerstavond) Jack the Ripper.[17] Deze klant heeft geen geld bij zich, maar in een goedhartig gebaar zegt ze: kom maar mee. Ik vind je aardig. Hoe het verhaal eindigt, laat zich moeilijk raden.             

Sommige filmrecensenten verweten Brooks dat ze niet kon acteren. Ook werd haar een uitermate oppervlakkige uitstraling verweten. Tilly Newes, de weduwe van Frank Wedekind, sprak in de media evenwel erg lovend over de acteerprestatie van Brooks.[18]

Newes zelf had deze rol op de bühne in besloten gezelschap talloze malen vertolkt. Nadat haar man was overleden, en het stuk plots zonder restricties mocht worden opgevoerd, deed ze dit ook in voor iedereen toegankelijke uitvoeringen. Door deze rol werd ze (vooral) in Duitsland beroemd als toneelspeelster. Het is niet voor niets dat haar autobiografie (1970) Lulu, die Rolle meines Lebens als titel meekreeg! [19]

Ook Pabst vertelde aan journalisten dat Brooks acteerprestaties formidabel waren en dat ze bovendien haar collega’s geweldig wist te inspireren.[20] Deze bewieroking bleek echter niets anders dan een vruchteloze bezwering, want de kritiek op Brooks bleef.   

Voorwaarts: sociaal-democratisch dagblad 06-11-1930.

Tot overmaat van ramp werd de film in een aantal landen op grond van zedeloosheid verboden, waaronder Nederland.[21]

In onder meer Frankrijk en Engeland werd er driftig in geknipt en hele verhaallijnen veranderd, met de kennelijke bedoeling ongewenste gedachten en gevoelens bij de bioscoopbezoekers te voorkomen. Ook in de Verenigde Staten verdween een derde van de film in de prullenbak om het delicate bewustzijn van de kijkers te ontzien.

In genoemde landen was de rolprent overigens slecht kortelings in roulatie om daarna razendsnel uit beeld te verdwijnen. Pas in de jaren vijftig werd Die Büchse der Pandora in zijn originele staat hersteld en als meesterwerk bejubeld.  

Sommige toonaangevende scribenten over deze film wijzen merkwaardigerwijs vooral op de overgang naar de sprekende film, waardoor er voor het bezoeken van deze zwijgende film weinig tot geen animo was. Dit laatste zal ongetwijfeld een rol hebben gespeeld, maar een volledige verklaring is het zeker niet.  

                                                                            

Brooks trekt alle registers open

Ondanks dit echec werd Brooks gevraagd voor de hoofdrol in Prix de beauté.[22] Deze film moest in Parijs worden opgenomen. En derhalve vertrok de flappergirl weer uit New York, waarnaar ze was teruggekeerd, en nam wederom de boot naar Europa. 

Een van de producers van deze rolprent was Pabst, die bovendien gedeeltelijk verantwoordelijk was voor het scenario. Aangezien de filmfinanciering uiterst moeizaam verliep, ging Brooks naar Berlijn om daar in de tussentijd (met Pabst) Tagebuch einer Verlorene te maken.[23]

Volgens filmhistorica Lotte Eisner las Brooks op de set een boek van de filosoof Schopenhauer.[24] Aanvankelijk duidde Eisner dit als een goedkope publiciteitsstunt, maar gaandeweg de jaren vijftig begon ze de filmster te bewieroken als een erudiete vrouw die niet paste in het platte Hollywood.    

Enig voorbehoud van een op het geestelijk leven gerichte Brooks is niettemin op zijn plaats. Want de filmgodin liet ooit in een essay weten dat ze (als actrice) nog nooit een script had gelezen. In het gezelschap van de met Pabst bevriende schrijver Heinrich Mann schijnt ze zich te hebben verveeld. Het feit dat Brooks enigszins belezen was, valt evenwel niet te ontkennen.[25]

Eind 1929 ging Tagebuch einer Verlorene in première. Met een beetje meer liefde zou deze wereld er veel beter aan toe zijn, is de suikerzoete slotzin van dit verhaal. In veel landen ging de rolprent niet eens in roulatie. De weinige besprekingen ervan waren afwijzend, met neerbuigende uithalen naar Margarete Böhme’s roman waarop het filmscenario was gebaseerd.                                                                                                      

Brooks las nooit recensies en zal van dit alles weinig tot niets hebben meegekregen. Ze vertrok na de opnames gelijk naar Parijs om onder leiding van de Italiaanse regisseur Augusto Genina de hoofdrol te vervullen in Prix de beauté, want de financiering ervan was eindelijk rond.

Brooks speelt hierin een typiste (Lucienne) die aan een schoonheidswedstrijd meedoet en tot Miss Europa wordt gekroond. Haar jaloerse echtgenoot probeert daarna de schoonheidskoningin in de traditionele rol van huisvrouw te persen. Lucienne is echter verguld geraakt met haar roem en kiest voor de vrijheid. Haar man verdraagt dit niet en schiet zijn geliefde dood en hiermee eindigt de film.

Prix de beauté wordt soms bezongen als een (pre-)feministisch verhaal. Of aldus deze rolprent in een momenteel dominante ideologie wordt gepropt, is ter beoordeling aan de lezeres. Zeker is wel dat Genina tien jaar later naam maakte met een aantal fascistische propagandafilms ten faveure van zijn vaderland.

In zijn memoires vertelt deze regisseur dat Brooks dagelijks uit haar hotel werd gehaald en naar de set werd gedragen. Daar zette men haar op een stoel en voorzag het fuifnummer van make-up. Na het spelen van een scène greep ze gelijk naar de fles en viel vervolgens weer in slaap. Net voor de allerlaatste scène van Prix de beauté schijnt de actrice plotseling zoek te zijn geraakt. Terstond werd de politie gewaarschuwd en uiteindelijk wist men de filmster in een villa te vinden waar ze haar zoveelste roes lag uit te slapen. [26]

Haar vrije tijd spendeerde Brooks veelal in Joe Zelli’s nachtclub.[27] Ook met Pabst is een keer naar deze uitspanning gegaan. Dit uitje eindigde, na wat ingewikkeld gedoe, in haar hotelkamer. Aldaar besloot ze de beroemde cineast te verblijden met wat ze achteraf de beste seksuele performance van haar leven zou noemen. Volgens de diva was haar minnaar de volgende ochtend so pleased that he couldn’t see straight. De gehuwde filmmaker bedelde terstond om een affaire, maar daaraan had de actrice geen behoefte.

In een enkele jaren voor haar dood geschreven brief zegt ze in Parijs het gelukkigst te zijn geweest. Door de taalkloof hoefde ze namelijk zelden tot nooit gevoelens en gedachten te delen.[28]

  

Van filmgodin naar werkloos actrice

Na haar terugkeer in Hollywood bleek er voor Brooks weinig emplooi meer te zijn. Waarschijnlijk stond ze bij velen te boek als moeilijk, zo niet onmogelijk, om mee te werken.

Bovendien had ze volgens haar biografen veel vijanden gemaakt met haar scherpe, zeer persoonlijke opmerkingen die ze in haar essays als een blijk van waarheidsliefde serveert.

Doorgaans wordt bij dit alles vergeten dat Brooks drie Europese films waren geflopt, of niet eens in de Verenigde Staten in roulatie waren gegaan!

Zonder overdrijving kan worden gesteld dat haar loopbaan als Amerikaanse actrice ernstig werd beschadigd door de mislukking van haar Europese avontuur. Haar echec in het Avondland zal zonder twijfel haar verwording in Hollywood hebben bespoedigd, want ze kon zich in positieve zin nergens op beroepen!        

In 1931 vertolkte ze slechts enkele kleine rollen in nu totaal vergeten films. Een jaar later werd Brooks, die haar impulsieve en extravagante manier van leven onverminderd had voortgezet, bankroet verklaard. Vervolgens verdween de actrice jarenlang van het toneel. Ze danste af en toe en zal, evenals vele van haar landgenoten, vermoedelijk geruime tijd werkloos zijn geweest.

Haar levensgevoel wist Brooks decennia nadien raak te formuleren. Huizen, jachten, auto’s of dure feesten. Dat alles was slechts een aanloopje. Het draaide allemaal om seks.[29]

Met Tallulah Bankhead was ze in het begin van de jaren dertig goed bevriend geraakt. Daarom was Brooks geregeld te vinden op de extravagante seksfeesten van deze actrice. Om het feestelijk samenzijn nog wat meer glans te geven liet de gastvrouw soms flinke aantallen zeelui opdraven.[30]

Beiden gingen ook samen graag op avontuur. Zo besloten ze op een avond naar een bar te gaan met de bedoeling een zwarte man op te pikken voor een ménage à trois. Deze ervaring leek hen bepaald niet voor herhaling vatbaar. Blijkbaar bezaten deze vrijgevochten vrouwen toch teveel standsbesef en traditioneel kleurgevoel, iets dat destijds de southern belles zo kenmerkte.

Naast hun evidente losbandigheden wisselden ze ook graag oneliners uit. Zo verwijst Brooks in een van haar essays naar Bankheads uitspraak: I only became a lez because I needed publicity. I had to get a job.[31]

Deze cynische, wereldwijze houding schemert ook door in Brooks boutade: Love is a publicity stunt. Volgens haar was het bedrijven van de liefde niets meer dan een tijdpassering, wachtend op een telefoontje van de filmmaatschappij.[32]

Ogenschijnlijk tussen de bedrijven en boutades door trouwde ze met miljonair Deering Davis. Na vijf maanden verliet ze hem, zonder enige tekst of uitleg.[33]

Als figurante duikt Brooks omstreeks 1936 weer op in een film waarin Cary Grant de hoofdrol speelde. Daarna vervulde ze nog enkele bescheiden rollen in ronduit onbenullige films.

Haar laatste optreden als actrice was in Overland stage raiders, een rolprent uit 1938.[34] Omdat de hoofdrol was weggelegd voor de toen nog betrekkelijk onbekende John Wayne is deze film niet in het afvoerputje van de geschiedenis terecht gekomen.  

 

Ballroomdansen

Een door Brooks eind jaren dertig opgerichte dansstudio in Los Angeles ging door financieel wanbeheer al snel failliet. Daarom vertrok ze in de loop van 1940 naar Wichita.

In een autobiografisch essay schrijft ze dat ze in haar ouderlijk huis eindeloos heeft staan boenen, bij wijze van boetedoening. Niettemin publiceerde ze in genoemd jaar ook haar eerste boek, getiteld The fundamentals of good ballroomdancing.[35]

Het copyright hiervan bezat haar broer Theo, die waarschijnlijk met het schrijven ervan heeft geholpen. Brooks lievelingsbroer bleef zijn hele leven als journalist werken in Kansas. Tijdens diens (terminale) ziekbed, in het begin der jaren tachtig, brak de diva (pas) met hem.   

In haar nieuwe woonplaats begon Brooks een studio waarbij ze zelf ook danste en danslessen gaf. Haar terugkeer naar Kansas en het openen van een dansstudio aldaar was iets waarvoor haar moeder zich diep schaamde.[36] 

Deze onderneming eindigde wederom in een mislukking, mede vanwege de Amerikaanse deelname aan de Tweede Wereldoorlog. Daardoor moesten jonge mannen hun huiselijke haard verlaten om in het leger dienst te doen. En derhalve was het voor hen niet langer mogelijk om danslessen te volgen bij de gewezen filmgodin.    

Brooks cultuurminnende ma nam het haar dochter tevens kwalijk dat ze niet (meer) was getrouwd en, de later als racistisch bestempelde, miljonair Marshall had laten schieten.[37] Volgens de gezaghebbende biografie van Barry Paris moeten er vele heftige ruzies hebben gewoed in Brooks ouderlijk huis.[38]

Ondertussen dronk de diva stevig door. Ook in erotisch opzicht bleef ze onverminderd haar gewoonten trouw. Een keer werd ze gearresteerd vanwege het verrichten van seksuele handelingen in het openbaar. Louise is the cross I have to bear, liet haar moeder in die periode veelvuldig weten.[39]   

Na het zowaar bijna drie jaar in Wichita te hebben volgehouden, vluchtte Brooks naar New York en zette daar enkele jaren haar vertrouwde leven in hotelkamers voort.

 

Parfumverkoopster, roddeljournaliste en courtisane

Voor een mislukte actrice van zesendertig is het vak van callgirl de enige manier om in New York flink geld te verdienen. Dit schreef Brooks cynisch en erg teleurgesteld in een autobiografisch essay.[40]

Nochtans is ze ook enige tijd werkzaam geweest als roddeljournaliste en parfumverkoopster in een chique zaak.

Naast haar seksverslaving en alcoholisme begon ze ook slaappillen in aanzienlijke hoeveelheden te slikken om de werkelijkheid enigszins dragelijk te houden.

Een jaar of vijf schijnt ze te hebben geleefd als courtisane. Gedurende die periode werd ze onderhouden door drie mannen die met elkaar gemeen hadden dat ze zichzelf miljonair mochten noemen. Ondanks herhaalde huwelijksvoorstellen, weigerde de diva met een van hen te trouwen.[41]

Terwijl Brooks als grande horizontale door het leven trok, publiceerde Eisner haar L’Écran démoniaque (1952) en wijdde lovende woorden aan de actrice. Bovendien benadrukte ze het belang van Die Büchse der Pandora.[42] Of de lof van Eisner van invloed is geweest op de wederopstanding van Brooks is lastig beoordelen. 

Het is zonder meer opmerkelijk dat Brooks werd herontdekt gedurende het decennium waarin voluptueus gevormde godinnen, met doorgaans platinablonde haren, vanuit Hollywood de wereld bestierden. Wellicht werden het lichaam en de kleding van Brooks niet langer door deugneuzen als uitdagend en immoreel ervaren. De aandacht ging immers plots uit naar andere vrouwelijke kenmerken, die ook in de publiciteit veel verhitte reacties opleverden.

Twee vrij jonge filmhistorici raakten niettemin verslingerd aan Brooks en begonnen haar als actrice en model te bewieroken. Een van hen was Henri Langlois die in het midden der jaren vijftig te Parijs een tentoonstelling organiseerde waarbij het gezicht van Brooks symbool stond voor de geschiedenis der cinema.[43]

Een paar maanden na desbetreffende tentoonstelling in Parijs ontdekte filmhistoricus James Card toevallig Brooks in een morsig hol te New York. Card was verbouwereerd, want hij dacht dat de diva al lang was overleden!

Razendsnel regelde hij voor de filmgodin een verhuizing naar Rochester, waar hij als rolprent-conservator dienst deed. Dit gebeurde in de hoop dat ze door geriefelijkere omstandigheden aan haar memoires of filmessays zou gaan werken.[44] Aldaar kreeg de getrouwde Card overigens een langdurige relatie met de drankzuchtige diva.

In die periode behoorden ook de vele financiële zorgen van Brooks, na een evidente bedelbrief van haar, eindelijk tot het verleden. William Paley, de bovenbaas van CBS, had zijn vroegere minnares een maandelijkse toelage toegezegd die ze tot haar dood mocht ontvangen. De enige gestelde voorwaarde was dat ze moest gaan schrijven en haar mecenas nimmer mocht noemen.

 

Schrijfster

Zonder de mogol van CBS inderdaad te vermelden, ging Brooks zowaar schrijven. In het essay Kansas to New York herdacht ze haar in 1958 overleden vriendin Barbara Bennett.

Volgens Brooks had Bennett carrière gemaakt met haar heftige, soms zeer destructieve emoties. Alleen haar dood, achieved in her fifth suicide attempt, could be termed a success.[45]

Twintig jaar lang verschenen haar artikelen in toonaangevende vaktijdschriften.[46] In 1982 werden een aantal essays van haar gepubliceerd onder de titel Lulu in Hollywood. Onder meer de Amerikaanse romancier John Updike sprak in lovende bewoordingen over Brooks schrijfstijl.[47]

In de jaren zeventig gingen een aantal interviewers op bedevaart naar Rochester om daar de godin te interviewen, want zelf kwam ze al jarenlang de deur niet meer uit.

Naar aanleiding van zijn gesprekken met de filmster schreef toneelregisseur Kenneth Tynan in The New Yorker (1979) een geruchtmakend artikel, getiteld The girl in the black helmet.[48] Volgens hem was Brooks een hedoniste, zonder ook maar de minste wroeging. Hij omschrijft haar als de zuiverste genotzoekster die hij ooit had ontmoet.

Op deze visie valt echter wel iets af te dingen. De opmerkelijke zelfkritiek van de diva, haar gedurige twijfel en het boenen als boetedoening in haar ouderlijk huis zijn geenszins uitingen van een ongecompliceerde hedoniste. In een brief uit 1976 zegt ze dat ze zich als kind al verloren voelde. 

Haar jaren in Hollywood ervoer ze als een gruwelijke nachtmerrie. Ze droomde aldoor verdwaald te zijn in een groot hotel waar ze haar eigen kamer niet kon vinden. Daarbij werd ze gepasseerd door de andere gasten die haar zagen noch hoorden. Mijn leven was niets, zo besluit ze desbetreffende brief.[49]

Haar broer Theo vertelde ze in alles gefaald te hebben. Verder valt in verschillende essays van haar te lezen dat ze zich als sociaal wezen mislukt achtte. Bovendien liet ze, twee huwelijken en talloze minnaars ten spijt, tegen het einde van haar leven weten nooit van iemand gehouden te hebben.[50]

  

In gesprek met Schopenhauer op de Olympus

Na haar dood in 1985 werd Brooks terstond onsterfelijk. Een gestage stroom artikelen en biografieën over haar kwam op gang die tot aan de dag van vandaag voortduurt.[51]

Als ode aan Brooks werd in 1987 door een parfumfabrikant LouLou op de markt gebracht. De zangeres van goth-band Siouxsie and the banshees kopieerde de looks van Brooks.[52]

In het begin van de jaren negentig produceerde new wave band OMD de cd Pandora’s box.[53]  Daarna valt Brooks niet meer uit de popmuziek weg te denken. Onder meer Rufus Wainwright, Lou Reed (met Metallica) en Gosta Berling brachten een hommage aan de filmster.

Ook in de literatuur wordt Brooks met graagte vermeld. Willem Hermans laat in zijn roman De heilige van de horlogerie een femme fatale opdraven die als twee druppels water lijkt op de veelbesproken diva.[54]

De Canadese schrijfster Janet Munsil kwam in 1995 met het toneelstuk Smoking with Lulu.[55] Nadien is dit stuk veelvuldig ten tonele gebracht, in deze eeuw ook geregeld in het Verenigd Koninkrijk. De Amerikaanse Laura Moriarty publiceerde in 2012 The chaperone. In deze roman staan de tienerjaren van Brooks centraal. Zeer recent werd dit verhaal verfilmd.[56]

In de wereld der cinema zijn er diverse verwijzingen naar Die Büchse der Pandora en Louise Brooks. In een verhaallijn uit Paul Austers Lulu on the bridge (1998) is een vrouwelijke regisseur op zoek naar de hoofdrolspeelster voor Die Büchse der Pandora.[57]

Quentin Tarentino’s oorlogsfilm Inglourious bastards (2009) bezit diverse knipoogjes naar Pabst. Tevens is er een speelse verwijzing naar een roemruchte uitspraak van Langlois. Deze filmhistoricus reageerde ooit uiterst getergd op de vraag waarom hij geen bekendere actrice als gezicht voor zijn tentoonstelling had benut. Geen Garbo. Geen Dietrich. Er is alleen Louise Brooks, zo hield hij de vragensteller belerend voor.[58]

Brooks is tevens een grote inspiratiebron voor tekenaars. Dit begon al in 1929 met de strip Dixie Dugan. Vanaf de jaren zestig ging ook de Italiaanse striptekenaar Guido Crepax gretig gebruik maken van Brooks. Na het overlijden van de filmgodin was het vooral Ricky Geary die haar met zijn strips weer nieuw leven inblies.[59] 

Eisner heeft een belangrijke rol gespeeld om Brooks op de Olympus te krijgen. Deze in Duitsland geboren schrijfster schiep een meeslepend beeld van een belezen actrice die ontembaar bleek voor de bovenbazen in Hollywood.[60]  Dankzij de uitgave van The haunted screen (1969) kon ook het Engelstalige publiek eindelijk kennis maken met haar bespreking van Brooks, waarbij de diva een mirakel wordt genoemd.[61]

Louise Brooks, Sylph Barrett, 2019.

Twee jaar tevoren publiceerde Eisner het artikel Meetings with Pabst. Hierin komt ze terug op het feit dat de filmster op de set Schopenhauer las. Het is evident dat dit gegeven een onuitwisbare indruk had gemaakt op deze gepromoveerde en statusgevoelige kunsthistorica.[62] 

In zijn werk benadrukt Schopenhauer de noodzaak om uit de tredmolen der begeerten te stappen. De vraag of dit voor stervelingen is weggelegd, is ter beantwoording aan de lezeres.

De later heilig verklaarde Augustinus bad in zijn hoedanigheid als vrouwengek dagelijks om vergeving. Wel besloot hij zijn gebed met de woorden: Verlos mij, Heer, maar nu nog niet.[63] 

De rooms-katholieke kerk mag met enig recht een traditionele ladder naar de eeuwigheid worden genoemd. Met deze geloofsvereniging kreeg Brooks in de jaren vijftig een langdurige affaire.

Toch lijkt er bij de filmster het persoonlijke te hebben gedomineerd, inbegrepen het feit dat een jonge priester met haar naar bed wilde. Overigens eindigde haar spirituele vrijpartij met het Vaticaan een tiental jaren later met geruzie en ontbinding.

De Amerikaanse cineast Woody Allen liet ooit in een interview weten geen onsterfelijkheid door zijn werk na te streven. Hij vertelde gewoon heel oud te willen worden.[65]

Brooks wordt in haar hoedanigheid als actrice soms de exaltatie van het moment genoemd. Ook in haar leven lijkt het ogenblik altijd voorrang te hebben gehad boven wat dan ook, inbegrepen de onvergankelijkheid. De diva wilde, evenals Groucho Marx, ten diepste nergens bij horen.[64]  Het valt geenszins uit te sluiten dat ze een  niet aflatende vendetta tegen zichzelf voerde, alles ondermijnend wat ze eerder had opgebouwd.

Hoog gezeten op de Olympus zal Brooks zich nu, in haar gesprekken met Schopenhauer, ongetwijfeld verbazen over haar leven en haar lot als eeuwig cultuuricoon.

 

Louise Brooks, Sylph Barrett, 2019.

 

 

Louise Brooks, Sylph Barrett, 2019.

 

 

 

Louise Brooks, Sylph Barrett, 2019.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten

[1] Diverse essays, artikelen en blogs zijn gewijd aan Die Büchse der Pandora. Thomas Elsaesser publiceerde in 2000 een boeiend essay, getiteld Lulu and the meter man: Louise Brooks, G.W. Pabst and Pandora’s Box. Zie: T. Elsaesser, Weimar cinema and after. Germany’s historical imaginary (New York 2008) pagina 259-292. Zie ook https://www.enotes.com/topics/g-w-pabst/critical-essays/criticism; https://www.nyfa.edu/student-resources/gw-pabst-case-study-creating-drama-without-dialogue-cinematography/http://silentfilm.org/archive/pandoras-box-2012; http://filmint.nu/?p=1547 (D. Callahan, Louise Brooks: The Martyrdom of Lulu); https://www.criterion.com/current/posts/458-opening-pandora-s-box; https://www.researchgate.net/publication/317349146_Lulu_in_Rochester_Louise_Brooks_and_the_cinema_screen_as_a_tabula_rasa;

A. Kapse, Die Büchse der Pandora/Pandora’s Box (1929) Routledge encyclopedia of film.

 

 

Leonelli, The myth of Lulu (and the men who created it) (1993).

 

Verder wijs ik met graagte op het nog te publiceren essay Die Büchse der Pandora. Een onthullende film van de kameleontische Georg Wilhelm Pabst.  Dorian d’Oliveira, vermoedelijk Bühne nummer 13 (2020). 

Pamela Hutchinson heeft in 2017 zelfs een veelgeprezen boek laten verschijnen over desbetreffende verfilming van Pabst. Zie: http://louisebrookssociety.blogspot.com/2017/08/a-peak-at-pamela-hutchinsons-new-book.html

Die Büchse der Pandora is slechts een muisklik verwijderd voor degenen die deze film in zijn geheel willen zien. Zie: https://youtu.be/Hb90s1UNybI.

[2] Brooks speelde in vierentwintig films een rol(letje). Zeven ervan worden als verloren beschouwd. 

De diva heeft twee boeken geschreven, namelijk The fundamentals of good ballroomdancing (1940) en Lulu in Hollywood (1982). Tevens zijn er allerlei essays, artikelen en brieven van haar bewaard gebleven. Zie http://www.pandorasbox.com/biblio/writings

Een aantal van haar brieven zijn verschenen in Dear Stinkpot. Jan Wahl en Louise Brooks, Dear Stinkpot. Letters from Louise Brooks (2008).

[3] https://en.wikipedia.org/wiki/Barbara_Bennett.

[4] Joan Bennett is met name beroemd geworden door Fritz Langs films noir Woman in the window en Scarlet street. Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Joan_Bennett; https://en.wikipedia.org/wiki/Constance_Bennett; http://flickchick1953.blogspot.com/2014/07/the-bennett-sisters-it-runs-in-blood.html.

[5] https://www.factinate.com/people/facts-louise-brooks/. Dit voorval wordt door Paris in diens gezaghebbende biografie niet als feit opgevoerd.

[6] Paris, Louise Brooks, pagina 91.

[7] Barbara Bennett en Louise Brooks deelden veel, waaronder hun liefde voor het ballroomdansen. Hetzelfde geldt voor hun drankverslaving. Meer over Bennett staat op: https://www.imdb.com/name/nm0071601/bio.

[8] https://mistressmanifesto.blogspot.com/2014/02/barbara-bennet-introduced-louise-brooks.html.

[9] Joan Bennett leerde Walter Wanger goed kennen in het midden der jaren dertig. In 1940 trad ze met hem in het huwelijk. L. Brooks, Lulu in Hollywood (New York 1982) pagina 17.

[10] In het jaar van hun huwelijk regisseerde Sutherland zijn vrouw in It’s the old army game. Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/A._Edward_Sutherland.

[11] https://en.wikipedia.org/wiki/A_Girl_in_Every_Port_(1928_film).

[12] https://en.wikipedia.org/wiki/George_Preston_Marshall.

[13] Mr. Pabst and Lulu in: http://www.psykickgirl.com/lulu/pandl.html.

[14] Zie interview van Louise Brooks met Richard Leacock en Susan Steinberg Woll op:  https://youtu.be/02xMWmc64ps.

[15]https://www.imdb.com/title/tt0018737/reviews; https://www.theguardian.com/film/2018/may/30/pandoras-box-review-gw-pabst-louise-brooks.

[16] https://librivox.org/pandoras-box-by-frank-wedekind/; https://de.wikipedia.org/wiki/Erdgeist_(Wedekind).

[17] Het valt allerminst uit te sluiten dat Jack the Ripper een Nederlandse zeeman was. Een andere opmerkelijke veronderstelling is dat deze moordenaar een vrouw is geweest, met als voornaam Jacqueline. 

Zie: https://www.rtlnieuws.nl/buitenland/artikel/3847281/jack-ripper-was-nederlandse-zeeman-die-zeker-vier-moorden-pleegde; https://www.ad.nl/bizar/seriemoordenaar-jack-the-ripper-was-een-vrouw~ab8a09e2/.

[18] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010659524:mpeg21:a0281.

[19] https://de.wikipedia.org/wiki/Tilly_Wedekind.

[20] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010012320:mpeg21:a0104.

[21] Lulu werd in 1930 verboden door de Nederlandse filmkeuring. Zie: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010212928%3Ampeg21%3Aa0010  en https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010013208%3Ampeg21%3Aa0250

Over de rol der censuur aangaande de films van Pabst zie: http://www.peterbosma.info/?p=blog&blog=100.

[22] Zie: http://silentfilm.org/archive/prix-de-beaute.

[23] Zie: https://de.wikipedia.org/wiki/Tagebuch_einer_Verlorenen_(1929). Ook in Nederland besteden bloggers nog steeds aandacht aan deze klassieker, zoals te lezen valt op: http://www.peterbosma.info/?p=blog&blog=100 en https://ronnydeschepper.com/2015/08/08/vandaag-25-jaar-geleden-overleed-louise-brooks/

[24] Paris, Louise Brooks, pagina 302.

[25] Paris, Louise Brooks, pagina 293.

[26] http://silentfilm.org/archive/prix-de-beaute.

[27] Wie meer wil weten over deze uitspanning, zie: http://guttedarcades.blogspot.com/2012/07/zellis-club-paris.html.

[28] R. Jaccard (red), Louise Brooks. Portrait of an anti-star (Londen 1988), pagina 144.

[29] I am uncontrollably cruel. Deze opmerkelijke uitspraak van Brooks wordt aangehaald in een boeiend artikel dat door slechts een keer te klikken, direct kan worden gelezen! Zie: https://observer.com/2006/12/briefly-a-movie-actress-still-a-potent-sex-symbol-2/.

[30] http://aanirfan.blogspot.com/2019/05/louise-brooks.html.

[31] Paris, Louise Brooks, pagina 419. 

[32] https://roguesandvagabonds.wordpress.com/2016/02/09/love-is-a-publicity-stunt-and-making-love-after-the-first-curious-raptures-is-only-another-petulant-way-to-pass-the-time-waiting-for-the-studio-to-call-louise-b/.

[33] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Deering_Davis.

[34] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Overland_Stage_Raiders.

[35] Zie: https://www.kansasmemory.org/item/315810 The fundamentals of good ballroom dancing.

[36]  Zie: Paris, Louise Brooks, pagina 402.

[37] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/George_Preston_Marshall.

[38] In zijn biografie over Brooks typeert Paris haar als een mother-propelled performer. Zie: Paris, Louise Brooks, pagina 402.

[39] Zie: Paris, Louise Brooks, pagina 402.

[40]  Zie: L. Brooks, Lulu in Hollywood (New York 1982) pagina 38.

[41] Zie: https://mistressmanifesto.blogspot.com/2014/02/louise-brooks-speaking-of-life-she-lead.html.

[42] De Engelse vertaling ervan is getiteld The haunted screen (1969).

[43] Paris, Louise Brooks, pagina 440.

[44] Paris, Louise Brooks, pagina 449.

[45] Brooks, Lulu in Hollywood,pagina 13.

[46] Alle door Brooks geschreven artikelen en essays staan op http://www.pandorasbox.com/biblio/writings.

[47] https://www.huffpost.com/entry/louise-brooks-journals-to_b_756141.

[48] http://www.yufamily.org/src/KennethTynan_GirlInBlackHelmet.php.

[49] Jaccard , Louise Brooks, pagina 144.

[50] Jaccard, Louise Brooks, pagina 18.

[51]  Een werkelijk uitputtende opsomming van alle culturele  hommages aan Brooks staat op: http://www.pandorasbox.com/tributes.

[52] https://peoplepill.com/people/louise-brooks/ ; http://louisebrookssociety.blogspot.com/2005/07/siouxsie-sioux.html; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD%3A010867094%3Ampeg21%3Aa0627

[53] https://youtu.be/PMFKib_Byb8 Orchestral manoeuvres in the dark – Pandora’s Box

[54] Een korte bespreking van deze roman van Hermans valt te vinden op: https://www.tzum.info/2014/11/recensie-willem-frederik-hermans-een-heilige-van-de-horlogerie/

Lulu in Leiden. Een vrouwengeschiedenis. Dorian d’Oliveira. De publicatie van deze novelle is vermoedelijk in 2020.

[55] Zie: https://www.bol.com/nl/p/smoking-with-lulu/1001004001638898/; https://www.scotsman.com/lifestyle-2-15039/smoking-with-lulu-nightingale-and-chase-1-512672; http://louisebrookssociety.blogspot.com/search/label/Smoking%20With%20Lulu.

[56] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Chaperone_(2018_film); https://www.berkeleyside.com/2019/04/30/the-chaperone-marks-a-return-to-berkeley-for-louise-brooks.

[57] Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Lulu_on_the_Bridge.

[58] Er is geen Garbo. Er is geen Dietrich. Er is alleen Bridget von Hammersmark. Citaat uit Inglourious bastards. https://nl.wikipedia.org/wiki/Inglourious_Basterds.

[59] https://www.nitrateville.com/viewtopic.php?t=19498.

[60] https://www.eyefilm.nl/lottibird-lou-the-correspondence-of-lotte-eisner-and-louise-brooks.

[61] The haunted screen. Expressionism in the German cinema and the influence of Max Reinhardt. Engelse vertaling in 1969 van L’Écran démoniaque (1952).

[62]  In de jaren vijftig raakten beide dames bevriend, na het bezoek van Brooks aan een tentoonstelling in Parijs. De filmster werd vanaf begin jaren veertig actief als schilderes en stuurde Eisner, toen die in 1960 verhuisde, een kunstwerk van haarzelf, gesigneerd Lou Brou. In een begeleidende brief bij dit schilderij liet de actrice weten het van een oude Chinees ontvangen te hebben ontvangen. In de biografie van Paris staan afbeeldingen van Brooks schilderijen, op internet is geen enkele foto van haar schilderijen te vinden.   

[63] Zie: https://owlcation.com/humanities/Saints-Who-Struggled-With-Lust.

[64] https://youtu.be/lDxE4r5ixD0.

[65] Zie: https://www.parool.nl/kunst-media/woody-allen-blijft-een-mysterie~b892a229/.

 

De tragiek van filmgodin Dorothea Wieck

De tragiek van filmgodin Dorothea Wieck

 

Gejaagd door de geschiedenis

 De tragiek van filmgodin Dorothea Wieck

 

Mädchen in Uniform is een der fraaiste herfstbloemen uit de Weimarrepubliek.[1] Haar rol als clemente docente in deze film bezorgde Dorothea Wieck op slag wereldfaam.[2] Na het ondertekenen van een contract met Paramount vertrok ze vol verwachtingen naar Hollywood. Daar raakte ze al gauw verstrikt in het web der geschiedenis.

Wieck werd in 1908 geboren in het Zwitserse Davos. Haar moeder was pianiste, haar vader kunstschilder.[3] Ook onder haar voorouders bevinden zich frappant veel kunstenaars.[4]  

Al op zeer jonge leeftijd volgde ze toneellessen bij Max Reinhardt in Berlijn. Als zestienjarige kreeg ze haar eerste contract aangeboden bij een theatergezelschap in Wenen. Daarna werkte ze ook in München en Frankfurt enkele jaren als toneelspeelster. 

In 1926 maakte ze haar filmdebuut in Franz Ostens Die kleine Inge und ihre drei Väter.[5] Een jaar daarna speelde ze in Valencia, een rolprent van de Nederlandse regisseur Jaap Speyer.[6]

Het door Leontine Sagan geregisseerde Mädchen in Uniform (1931) betekende haar internationale doorbraak. In deze klassieker raakt een scholiere (Hertha Thiele) hopeloos verliefd op haar zachtmoedige lerares (Wieck). Hun kus is tot op de dag van vandaag onderwerp van duiding en debat.

Aanvankelijk had Wieck ernstige bezwaren tegen haar rol. In Sagans (eerdere) toneeluitvoering werd het lesbische aspect benadrukt. Froelich maakte het in de film veeleer teder en onbepaalder, liet Wieck tijdens een radio-interview in 1976 weten. De zorgvuldig geschapen meerduidigheid behield het latere lesbische idool derhalve voor deze film![7]

Volgens Thiele konden de actrices absoluut niet met elkaar overweg.[8] De legendarisch geworden zoenscène moest eindeloos worden herhaald. Dat wilde maar niet lukken, aldus Thiele.[9]

Niet eens twee jaar later stonden de heldinnen weer tegenover elkaar, nu in Frank Wisbars film Anna und Elisabeth.[10] In dit drama speelde Wieck een verlamde aristocrate die naar een wonder snakt. Haar hoop richt ze op een ongecultiveerd meisje (Thiele). De film eindigt met de zelfmoord van de edelvrouw. Het acteertalent van Wieck werd in The New York Times uitvoerig geprezen, voor haar tegenspeelster had de recensent daarentegen weinig waardering.

Marlene Dietrich en Dorothea Wieck, 1933.

Hollywood 

Een half jaar na haar bruiloft met de journalist Ernst von der Decken vertrok Wieck naar de Verenigde Staten.[11] Op een beroemde publiciteitsfoto uit die tijd is ze in Hollywood te zien naast haar landgenote Marlene Dietrich.

Wieck had haar akkefietjes met de pers, onder meer omdat ze aan fotografen haar benen niet wilde laten zien. I came here to act in Hollywood and you won’t take pictures of my legs.

It’s just an old American custom, probeerde nog iemand. Why you not take a picture of my face? Is there something the matter with my face? Tegen zoveel retoriek is natuurlijk geen sterveling opgewassen.[12]

Verder vertelde ze tegen journalisten wat van een filmster mag worden verwacht. Ze noemt Johan Sebastiaan Bach haar lievelingscomponist. Ze zegt aan champagne de voorkeur te geven boven wijn. En ze is dol op honden![13] Ook beweert ze dagelijks brieven van tien tot veertig pagina’s aan haar man te schrijven. Of dit laatste een rol speelde bij haar echtscheiding in de herfst van 1935, is lastig te beoordelen.    

Haar eerste klus in Hollywood werd Cradle song.[14] In deze door Mitchell Leisen geregisseerde film was haar de rol van non toebedeeld. Recensenten prezen Wieck min of meer de hemel in vanwege haar acteerprestatie en schoonheid. Een kassucces werd de rolprent allerminst, alle lovende kritieken ten spijt.

Ondertussen had Goebbels ministerie van propaganda een dringende oproep gedaan aan Duitse acteurs om terug te keren naar hun vaderland om daar de filmindustrie op te bouwen. Wieck liet terstond weten hieraan geen gehoor te geven, maar haar contract met Paramount na te leven.[15]

Een aantal weken voor haar (mogelijke) contractverlenging smeekte ze tijdens een interview om fair play, iets dat ook de kop boven het artikel over haar werd.[16] Dit deed ze vanwege aanhoudende geruchten dat ze voor de nazi’s zou spioneren. Desalniettemin bleven deze beschuldigingen de ronde doen.

In Miss Fane’s baby is stolen (1934) vervulde ze wederom de hoofdrol.[17] En ondanks alle lof voor haar acteertalent flopte deze onder regie van Alexander Hall gemaakte film. Na dit echec besloot ze te vertrekken uit de Verenigde Staten. Of die permanente stroom van beschuldigingen hierbij ook een rol speelde, valt geenszins uit te sluiten.

Het Derde Rijk

Dorothea Wieck en Hertha Thiele, 1931.

In juni 1934 arriveerde Wieck in Duitsland dat inmiddels was veranderd in het Derde Rijk. In de pers liet ze direct haar ongenoegen doorschemeren over haar rollen in Hollywood. 

Tevens hekelde ze de haast en eetgewoonten der Amerikanen. Opvallend is haar lof voor de vrijzinnige Mae West die ze de beste actrice van de Verenigde Staten noemt.[18]

In 1935 vertolkte Wieck onder andere een belangrijke rol in Arthur Robinsons Der Student von Prag, naar een roman van Hanns Ewers.[19]

In datzelfde jaar leerde zij Hitler kennen op een receptie van cultuurminister Joseph Goebbels. De vrijgezelle tiran wilde, toen hij haar passeerde, weten of ze Dorothea Wieck was. Na haar bevestiging nodigde hij haar uit om zich bij zijn gezelschap te voegen.

Nadien deed ze af en toe dienst als zijn tafeldame. Naar het schijnt nam de despoot meestal uitgebreid de nadelen van het beroemd zijn met haar door.[20]

Door de afnemende Duitse filmproductie kreeg Wieck steeds minder rollen aangeboden hetgeen haar in geldproblemen bracht. In 1938 diende ze bij Goebbels ministerie van cultuur een verzoek in voor financiële steun. Of dit verzoek werd ingewilligd, heb ik niet onderzocht.  

De Tweede Wereldoorlog

Ook gedurende de Tweede Wereldoorlog bleef Wieck acteren. Zo vertolkte ze onder meer een rol in Viktor de Kowa’s Kopf hoch, Johannes! [21] Deze propagandafilm heeft, evenals Mädchen in Uniform, opvoeding als thema.

Wieck bracht ter bemoediging af en toe een bezoek aan de Duitse troepen, zoals een op 1 februari 1941 gemaakte foto laat zien. Haar vakgenote Marlene Dietrich deed dit enkele jaren later ook, maar dan zingend voor de Amerikaanse manschappen in Europa. 

Door een meedogenloos bombardement van de Amerikanen en Engelsen op Dresden vonden ongeveer 25.000 burgers de dood en meer dan 30.000 raakten gewond. Of hier sprake is geweest van een oorlogsmisdaad, blijft onderwerp van debat.[22]

Ook Wieck was tijdens die helse luchtaanval in Dresden, zeer waarschijnlijk vanwege een toneeloptreden. Hitler’s favorite actress killed in airraid, kopten kranten in de Verenigde Staten.[23]

In Nederlandse dagbladen verschenen in maart 1945 eveneens necrologieën over Wieck, waarbij steevast naar haar rol in Mädchen in Uniform werd verwezen.   

De Bondsrepubliek Duitsland

Dorothea Wieck, Itsme Marks, 2019.

Het tijdschrift Der Spiegel bracht op 1 november 1947 verrassend nieuws. Wieck was tijdens het beruchte bombardement op Dresden niet gestorven, maar gewond geraakt! In de winter van 1948 treedt ze op te Berlijn. En in de lente van datzelfde jaar gaat ze op tournee door West-Duitsland, zo wordt door het blad in het vooruitzicht gesteld.[24]

In het eerder vermelde radio-interview uit 1976 kwam Wieck kortelings terug op de eerste naoorlogse jaren. Ze benutte de juiste woorden, gezien het tijdvak waarin ze toen weer verkeerde. Ik ben bescheidener geworden. Ze vertelt de interviewer ook kritischer in het leven te staan. Er was veel tijd om na te denken. Het waren erge jaren.[25]

Dat ze na de overwinning der geallieerden is gedenazificeerd, ligt voor de hand gelet op haar contacten met Hitler en Goebbels.[26] Bovendien had zij zich ingezet om de Duitse soldaten een hart onder de riem te steken, hetgeen de geallieerden nadien strafbaar hadden gesteld.

Of Wieck lid is geweest van de NSDAP, heb ik niet onderzocht. Over het bombardement op Dresden en de persoonlijke gevolgen voor haar, heeft zij zich nimmer publiekelijk uitgelaten.

In de jaren vijftig speelde Wieck in twee Amerikaanse films. Man on a tightrope van Elia Kazan gaat over de tirannie in het marxistische deel van Europa en de vlucht naar de Bondsrepubliek Duitsland.[27] Douglas Sirks A time to love and a time to die heeft de gruwelen der Tweede Wereldoorlog als onderwerp. Deze bittere film is gebaseerd op een roman van Erich Maria Remarque. [28]

In totaal werkte Wieck mee aan bijna zestig films.[29] Een van haar laatste rollen was in Schachnovelle, naar het boek van Stefan Zweig.[30] In deze film speelde Wieck een gravin. De Nederlandse acteur Rijk de Gooijer deed zich hierin voor als Gestapo-agent.

Ondanks haar vele filmrollen heeft Wieck zich na de Tweede Wereldoorlog vooral toegelegd op toneel. Ze acteerde niet alleen, maar regisseerde ook. Bovendien zwaaide ze van 1961 tot en met 1967 de scepter over een door haar in West-Berlijn opgerichte toneelacademie. Na vijfenveertig jaar speelde ze op het toneel wederom in Mädchen in Uniform, maar nu in de rol van de onbarmhartige directrice!

Tegen het einde der jaren zeventig stopte ze met werken. Over haar leven nadien is nauwelijks iets bekend. Ze bleef (alleen) wonen in de West-Berlijnse kunstkolonie tot haar dood in 1986, drie jaar voor de val van de Muur. 

In de Volkskrant verscheen er een snel geschreven necrologie over haar. Mädchen in Uniform wordt daarbij vlotweg vermeld als zo’n beetje de meest beruchte film over lesbiennes.[31] 

 

 

 

 

 

 

 

Dorothea Wieck, Itsme Marks, 2019.

 

 

 

 

 

 

Dorothea Wieck, Itsme Marks, 2019.

 

 

 

 

 

Noten

[1] https://youtu.be/WnXTHSoOxco;

Zie Dorian d’Oliveira, ‘Mädchen in Uniform. Een speelbal van ideologische toe-eigeningen’, in: Bühne, nummer 11 (september 2019);

https://nl.wikipedia.org/wiki/M%C3%A4dchen_in_Uniform_(1931).

[2] https://de.wikipedia.org/wiki/Dorothea_Wieck; https://www.imdb.com/name/nm0927236/bio; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010014088%3Ampeg21%3Aa0207; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010535041%3Ampeg21%3Aa0081.

[3] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMSAEN01%3A000051738%3Ampeg21%3Aa0061.

[4] Een van haar voorvaderen is muziekpedagoog Friedrich Wieck. Zijn dochter Clara trouwde met Robert Schumann; 

https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMSAEN01%3A000051738%3Ampeg21%3Aa0061.

[5] https://en.wikipedia.org/wiki/Little_Inge_and_Her_Three_Fathers.

[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Jaap_Speyer.

[7] http://dorothea-wieck.tumblr.com/page/38.

[8] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010014649%3Ampeg21%3Aa0139.

[9] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010014649%3Ampeg21%3Aa0139.

[10] https://youtu.be/-XO5sRaCrZs; Dorothea Wieck & Hertha Thiele in ‘Anna und Elisabeth’ op YouTube; https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_and_Elizabeth.

[11] Baron Ernst von der Decken liet in 1932 Ein Sünder fährt in heiliges Land. Rösselsprung durch Palästina publiceren. Acht jaar later verscheen zijn Grosse Welt – kleine Welt: Amerika: auf Schienenstrang und Autobahn durch USA. Hij hertrouwde in 1951. 

https://de.wikipedia.org/wiki/Ernst_von_der_Decken; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMSAEN01%3A000051738%3Ampeg21%3Aa0061.

[12] https://bizarrela.com/2017/01/dorothea-wieck/.

Ook Evelyn Venable vertolkte in deze rolprent een rol. Deze oogverblindende schoonheid had in haar contract laten opnemen dat ze niet voor leg art hoefde te poseren! https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Venable.

[13] https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMSAEN01%3A000051738%3Ampeg21%3Aa0061.

[14] https://en.wikipedia.org/wiki/Cradle_Song_(1933_film); https://www.nytimes.com/1933/11/20/archives/dorothea-wieck-sir-guy-standing-and-louise-dresser-in-a-film.html; https://www.nytimes.com/1933/07/02/archives/anna-und-elisabeth-with-dorothea-wieck-and-hertha-thiele-liebelei.html.  

[15] https://www.jta.org/1933/09/25/archive/german-film-actors-on-coast-ignore-nazi-ultimatum-to-return; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd%3A010674560%3Ampeg21%3Aa0359.

[16] https://www.newspapers.com/newspage/457379661/. The San Francisco Examiner, 4  maart 1934.

[17] https://en.wikipedia.org/wiki/Miss_Fane%27s_Baby_Is_Stolen; https://en.wikipedia.org/wiki/Evelyn_Venable;  https://youtu.be/6QN90n8xMKM: Dorothea Wieck in Miss Fane’s baby is stolen.

[18] Mae West gebruikte niet alleen als filmster haar lijf op fabuleuze wijze, maar ook als schrijfster en one-liner fenomeen. My right leg is Thanksgiving. My left leg is Xmas. Come up and see me between the holidays. Zie: http://maewest.blogspot.com/2011/02/mae-west-quotations.html;  https://en.wikipedia.org/wiki/Mae_West.

[19] https://letterboxd.com/film/the-student-of-prague/; http://rarefilm.net/der-student-von-prag-the-student-of-prague-1935-arthur-robison-anton-walbrook-theodor-loos-dorothea-wieck-drama/

[20] https://www.zeit.de/1989/17/koenigsberg-lebt-weiter.

[21] https://de.wikipedia.org/wiki/Kopf_hoch,_Johannes!.

[22] https://nl.wikipedia.org/wiki/Bombardement_op_Dresden; https://www.dw.com/de/1976-interview-mit-dorothea-wieck/a-16271156.  

[23] https://www.nytimes.com/1945/03/13/archives/hitler-favorite-killed-film-actress-dorothea-wieck-dies-in-dresden.html; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=MMNIOD05%3A000150304%3Ampeg21%3Aa0005.

[24] http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-41123432.html.

[25] https://www.dw.com/de/1976-interview-mit-dorothea-wieck/a-16271156.

[26] https://nl.wikipedia.org/wiki/Denazificatie.

[27] https://en.wikipedia.org/wiki/Man_on_a_Tightrope.

[28] https://en.wikipedia.org/wiki/A_Time_to_Love_and_a_Time_to_Die.

[29] https://wikivisually.com/wiki/Dorothea_Wieck#Personal_life.

[30] https://de.wikipedia.org/wiki/Schachnovelle_(Film).

[31] http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13519024.html; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD%3A010878806%3Ampeg21%3Aa0107.

 

Een sierlijk sprookje. Sylph Barrett en haar zinderende droomkunst

Een sierlijk sprookje. Sylph Barrett en haar zinderende droomkunst

Nymph at rest.

Een sierlijk sprookje

Sylph Barrett en haar zinderende droomkunst

De Leidse kunstenares Sylph Barrett lijkt weggelopen uit een film van Tim Burton.[1]  Ze oogt zo etherisch dat de neiging moet worden onderdrukt om te kijken of haar schoenen wel met lood zijn verzwaard om te voorkomen dat ze in de wolken verdwijnt.[2]

Er was eens een meisje op de kleuterschool dat niet van de tekentafel viel te weerhouden, is derhalve een passende zin om dit artikel mee te beginnen. De juf probeerde me weleens naar andere tafeltjes te loodsen, maar dat liet ik niet gebeuren. Dat de nog (af en toe) naar de naam Sylvia Borreman luisterende latere artieste een kunstzinnige opleiding zou gaan volgen, zal destijds niemand hebben verbaasd.[3]

 

Kunst en literatuur

Sylph Barrett, 1976.

Tijdens haar studies aan die Haagse academies werden Delvaux, Dali en Margritte haar lievelingsschilders.[4] Mondriaan wil ik ook nog noemen, met name zijn schilderij Evolutie.[5] Algemener gesproken ontwikkelde ze een zwak voor het symbolisme, expressionisme en magisch  realisme.[6]

Het is opvallend dat een aantal Leidse kunstenaars met de sticker magisch-realist kan worden beplakt, zoals Theo Lohman, Fred Hansen en Willem Breddels.[7] Vanzelfsprekend past Sylph Barrett ook in dit illustere rijtje!

Gedurende haar kunstonderricht nam Barrett tevens de tijd om zich te verdiepen in literatuur. Ze raakte verslingerd aan Nederlandse auteurs zoals Van Eeden, Adema van Scheltema en Gorter.[8] 

Engelse schrijvers als Dickens, Austen en Carroll stalen echter haar hart.[9] Die literatuur raakte me. Ik had op jonge leeftijd al iets met Engeland gekregen. Als pubertje wist ik zeker dat ik er naartoe zou gaan. En Londen was mijn stad!

 

Londen

Na haar studies in Nederland vertrok Barrett naar Londen. Aldaar deed ze een vervolgopleiding aan de Heatherley School of Fine Art. Aan deze beroemde kunstacademie studeerden onder meer Burne-Jones, Rossetti en Millais.[10]

Ik ben verzot op het werk van Rackham die ik tijdens mijn opleiding in Engeland begon te bestuderen.[11] Deze kunstenaar verzorgde in het begin van de twintigste eeuw onder meer de illustraties voor een heruitgave van Alice’s adventures in wonderland.

Ik heb iets met de eerste decades van de twintigste eeuw, met name de roaring twenties.[12] Was er maar een tijdmachine waarmee ik even terug kon gaan naar die tijd. Wat zou het mooi zijn al die kunstenaars te kunnen spreken en aan het werk te zien!

 

 The roaring twenties

Barrett, 2018.

Barrett ontwikkelde in die tijd een fascinatie voor kleding.[13] Ik werd zo nu en dan voor Fancy dress parties uitgenodigd. Ik hield ervan om op die feesten in Charleston stijl te verschijnen.

In de Engelse hoofdstad werd ze al gauw een vaste bezoeker van The Marquee.[14] In deze legendarische muziekclub debuteerde niemand minder dan David Bowie! Tegen het eind van de jaren zeventig werd deze club de bakermat voor new-wave en punk.

Ik heb daar ook een tijdje gewerkt. Het was de gemakkelijkste baan die ik ooit heb gehad. Ik moest er alleen op letten dat niemand stiekem naar binnen glipte.

Ik heb er The Lovin’ Spoonfull en The Cure regelmatig zien optreden. Later heb ik daar ook mijn man ontmoet.[15] Met haar grote liefde zou ze uiteindelijk terugkeren naar Leiden.

Barrett probeerde destijds ook al aan animatiefilms mee te werken. In Londen ging ik vaak langs studio’s, waar de animatiefilms nog met de hand werden gemaakt. Het was dikwijls zonder resultaat, maar ik gaf de moed niet op. Dat haar doorzettingsvermogen tenslotte toch vruchten zou afwerpen, zal blijken tegen het eind van dit artikel.

 

Terug in Leiden

Crows in the rising sun.

In Leiden ging Barrett snel op zoek naar een werkruimte. Ik leerde gelukkig Fred Hansen kennen en in zijn atelier mocht ik schilderen.[16] Toen ik op zijn atelier werkzaam was, maakte hij grote werken, vaak in pastelachtige kleuren. Surrealistisch en meestal heel spiritueel.

Volgens Barrett schilderden ze af en toe ook samen, vaak op muziek van de Carmina Burana.[17] Hij werkte soms nachtenlang door, alsof hij in trance was. Ik hou vooral van zijn meditatieve schilderijen. Die zijn van grote invloed geweest op mijn eigen ontwikkeling.

Beweging en kleur kenmerken het werk van Barrett. Ik hou erg van paars, zeegroen en blauw. Deze kleuren zie je geregeld terug in mijn schilderijen. Ik begin te werken zonder een vastomlijnd beeld. Ik wil er ook niet veel over nadenken. Het gebeurt terwijl ik schilder. Als mijn schilderijen worden begrepen is dat mooi, maar niet belangrijk.

Het belang van Egyptische en Japanse kunst in haar werk onderstreept ze. Ik heb geruime tijd prenten gemaakt naar Japans voorbeeld en misschien ga ik dit weer doen.

Als kind ging ze graag naar De Lakenhal om Het laatste oordeel van Lucas van Leyden te bewonderen. Leny Noyen is een Leidse kunstenares uit de huidige tijd waarvoor ze veel lof heeft.[18] Ik hou van haar portretten en haar menselijke figuren. Ook over de gebroeders Donker steekt ze de loftrompet.[19] Ik heb Gijs en zijn twee broers ooit samen zien schilderen in De Lakenhal. Dat was geweldig!

 

 

 

Animatiefilms

Naast schilderen en het illustreren van boeken heeft Barrett haar talenten per slot van rekening toch ook weten te verzilveren in animatiefilms! Zo werkte ze onder meer mee aan Back to the Inkwell van Bijlsma. In deze korte film uit 1992 wordt een tekenfiguurtje tot leven gebracht. Vanzelfsprekend vergt het heel wat inspanningen om dit figuurtje weer terug in de inktpot te krijgen.

Ook aan Dada (1994) van Kroon leverde Barrett een artistieke bijdrage. Dit geldt eveneens voor Holy smoke (2000) van de in Rennes geboren Renault.[20]

Animatiefilms uit de jaren dertig vind ik nog steeds heel mooi, zoals Betty Boop en Popeye. Maar ook Disneys Sneeuwwitje en de zeven dwergen blijf ik bijzonder vinden. Daarna liet de kunstenares met een glimlachje weten dat ze ook met plezier kijkt naar hedendaagse animaties als Wallace & Gromit en Shaun het schaap.[21]

 

Neo-realistische klassiekers en film noir

Evolution.

In haar persoonlijk leven zegt Barrett toch vooral een voorkeur te hebben voor neo-realistische films zoals Ladri di byciclette en La Strada.[22] Verder hou ik erg van film noir. The big sleep is een lievelingsfilm van me.[23] Maar ik ben geen femme fatale. Dat ben ik ook nooit geweest, voegde Barrett er vreemd gehaast aan toe.

In deze door Hawks gemaakte klassieker uit 1946 zijn Bacall en Bogart elkaars tegenspelers, waarbij Bacall de rol vervult van een uiterst verleidelijke vrouw. Een jaar tevoren was de actrice op 21-jarige leeftijd in het huwelijk getreden met filmicoon Bogart. Vervolgens groeiden ze uit tot het onbetwistbare sterrenechtpaar van de Verenigde Staten.

The big sleep werd vanaf het begin gekritiseerd vanwege het nogal onbegrijpelijk verhaal, zoals ook de regisseur en de scriptschrijvers zelf beaamden.[24]

De fameuze Amerikaanse filmcriticus Crowther omschreef Bacall in deze film bovendien als een dangerous looking female. Na dit bangelijk gejammer verzuchtte hij: she generates pressure.[25] En om zijn smart in de stijl van Schopenhauer te voltooien: het ergste moet nog komen![26]

 

Sprookjesbos en dansende elfjes  

Magic wood with dancing fairies.

Momenteel werkt Barrett voor het Amsterdamse Eye Filmmuseum. Ik voer daar stills in en verwerk de persoonlijke correspondentie van belangrijke filmregisseurs. Natuurlijk is het boeiend om de handgeschreven brieven van Haanstra, Verhoeven en Rademakers te lezen, of de familiekiekjes van De la Parra te zien.[27]

Barrett benadrukt tevens de invloed van de natuur op haar werk. Het fijne is dat ik al in de vroege ochtend naar het museum ga. Om half zeven zit ik in de trein en geniet onderweg van de oranje en blauw-gele luchten. En soms hangt er mist boven het water en de weilanden. Dit natuurfenomeen dreef haar tot het maken van Magic wood with dancing fairies.[28]

Soms wordt op een erg grappige manier aan mij gevraagd of ik in een sprookjesbos woon. Ik hou van sprookjes. Ze inspireren me tot op de dag van vandaag. Ik genoot als kind al van werelden vol elven.

Het is geenszins mijn bedoeling mensen uit hun droom te halen. Want het is evident dat Barrett kleur en magie geeft aan kunst en leven. Niettemin leeft ze gewoon in Leiden!

 

 

 

 

Japanese ghost 2.

 

Still life.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten

[1] Weetjes over Barrett staan op  http://www.deleidschemondialen.nl/leden/sylvia-sylph-barrett/; http://galeriecafeleidselente.nl/galerie/ http://galeriebeeldschoon.nl/de%20kunstenaars/sylph.html.

[2] Zie Miss Peregrine’s home for peculiar children. Burton 2016.   https://nl.wikipedia.org/wiki/Miss_Peregrine%27s_Home_for_Peculiar_Children.

[3] Op 16-jarige leeftijd begon zij lessen te volgen in tekenen en schilderen. Jan Sierhuis en Nol Kroes waren onder meer haar docenten aan de Vrije Academie in Den Haag. Daarna volgde een 5-jarige studie aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten, eveneens in Den Haag.

[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/Paul_Delvaux; https://nl.wikipedia.org/wiki/Salvador_Dal%C3%AD;

https://nl.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Magritte.

[5] https://www.gemeentemuseum.nl/nl/collectie/evolutie;

https://historiek.net/de-amsterdamse-jaren-van-piet-mondriaan/22991/;

https://www.artsalonholland.nl/grote-meesters-kunstgeschiedenis/piet-mondriaan;

https://kunstvensters.com/2015/03/08/mondriaan-had-vaker-moeten-verhuizen/.

[6] https://nl.wikipedia.org/wiki/Expressionismehttps://nl.wikipedia.org/wiki/Symbolisme; https://nl.wikipedia.org/wiki/Magisch_realisme; https://nl.wikipedia.org/wiki/Magisch_realisme_(literatuur).

[7] Theo Lohman is in het bijzonder bekend is door zijn weergave van het afgebrande Leidse stadhuis. Zie: https://rkd.nl/nl/explore/artists/50631; https://www.kunstgalerie-arnold.nl/artist.asp?GroupID=532; Fred Hansen. Zie: https://leiden.courant.nu/issue/LD/1995-09-25/edition/0/page/11; https://kunstgaleriedebleyenhoeve.nl/Le-Marquis-Fred-Hansen; Willem Breddels. Zie: https://sleutelstad.nl/2007/03/24/leidse-kunstschilder-willem-breddels-vakman-en-filmster/.

In 2011 is een aantrekkelijke roman verschenen die deels in Leiden speelt, getiteld De denker en de droomster. Dit door Jongsma geschreven verhaal heeft overduidelijk magisch realistische kenmerken en bovendien wordt er heel wat af gedroomd! Een grapje uit dit verhaal wil ik de lezeres niet onthouden. “Je kent misschien wel het grapje waarbij de aarde tegen een andere planeet zegt: “Ik heb last van homo sapiens”, waarop die antwoordt: “Dat gaat vanzelf weer over.” Uit De denker en de droomster (Amsterdam 2011), pagina 101.

[8] https://nl.wikipedia.org/wiki/Frederik_van_Eeden_(schrijver); https://nl.wikipedia.org/wiki/Carel_Steven_Adama_van_Scheltema_(dichter); https://nl.wikipedia.org/wiki/Herman_Gorter; https://www.poezieverrijkt.nl/dichters/herman-gorter/. Gorter wist zijn socialistische gedachtengoed moeiteloos te verenigen met een huwelijk waarbij deze mannetjesputter er vele jaren twee minnaressen op na hield, om maar weer eens aan te geven dat leven en leer zelden hand in hand gaan.

[9] https://nl.wikipedia.org/wiki/Charles_Dickens; https://nl.wikipedia.org/wiki/Lewis_Carroll; https://nl.wikipedia.org/wiki/Jane_Austen.

[10] https://www.artbiogs.co.uk/2/schools/heatherleys-school-fine-art; https://en.wikipedia.org/wiki/Heatherley_School_of_Fine_Art; https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Burne-Jones; https://nl.wikipedia.org/wiki/Dante_Gabriel_Rossetti; https://nl.wikipedia.org/wiki/John_Everett_Millais.

[11] https://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_Rackham.

[12]  https://en.wikipedia.org/wiki/Roaring_Twenties.

[13] Myself with my own clothing. Deze kleding werd tentoongesteld op de tentoonstelling “Sixties” Tropen Museum Amsterdam 2015-2016.

Barrett, 2015.

[14] https://en.wikipedia.org/wiki/Marquee_Club.

[15] Conn Barrett! Behalve door zijn luitspel is hij ook enigszins bekend door zijn inventarisaties en foto’s van zandhagedissen in de Katwijkse duinen.

[16] https://leiden.courant.nu/issue/LD/1995-09-25/edition/0/page/11; https://kunstgaleriedebleyenhoeve.nl/Le-Marquis-Fred-Hansen#filter:de7f61b5ec5b603226e2a520ac4f8905; https://modernekunst.nl/product-categorie/kunstenaar/le-marquis-hansen/;

[17] https://nl.wikipedia.org/wiki/Carmina_Burana_(Orff).

[18] https://sleutelstad.nl/2013/02/24/veelzijdig-werk-van-leny-noyen-bij-ars/; http://www.denoyenseschool.nl/.

[19] https://nl.wikipedia.org/wiki/Aad_Donker; https://nl.wikipedia.org/wiki/Gijs_Donker; https://nl.wikipedia.org/wiki/Justus_Donker; https://www.trouw.nl/home/het-was-donker-in-het-paradijs~a88fcbbe/.

[20] https://wiki.beeldengeluid.nl/index.php/Back_to_the_Inkwell; https://rkd.nl/nl/explore/artists/8335; https://www.filmaffinity.com/en/film543658.html; https://www.imdb.com/title/tt0112773/; https://iffr.com/nl/personen/piet-kroon; https://www.lambiek.net/artists/k/kroon_piet.htm; https://fr.wikipedia.org/wiki/Piet_Kroon; https://www.imdb.com/name/nm0472248/bio; https://www.filmfestival.nl/en/archive/holy-smoke/; https://nl.wikipedia.org/wiki/Monique_Renault.

[21] https://en.wikipedia.org/wiki/Wallace_and_Gromit; https://nl.wikipedia.org/wiki/Shaun_the_Sheep_(televisieserie).

[22] https://nl.wikipedia.org/wiki/Ladri_di_biciclette; https://nl.wikipedia.org/wiki/La_strada.

[23] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Big_Sleep_(1946_film).

[24] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Big_Sleep_(1946_film).

[25] https://en.wikipedia.org/wiki/Bosley_Crowther; https://en.wikipedia.org/wiki/Lauren_Bacall; https://www.elle.com.au/celebrity/the-beauty-and-style-of-lauren-bacall-9414.

[26] https://www.utwente.nl/nl/sg/archief/2010-oud/schopenhauer/.

[27] https://nl.wikipedia.org/wiki/Bert_Haanstra; https://nl.wikipedia.org/wiki/Paul_Verhoeven_(regisseur);

https://nl.wikipedia.org/wiki/Fons_Rademakers; https://nl.wikipedia.org/wiki/Pim_de_la_Parra.

[28] Magisch bos met witte wieven. Engelse titel: Magic wood with dancing fairies. 

 

 

Sylph Barrett, 2018.

 

Der blaue Engel, de dijen van Dietrich en de heerlijkheden van Hollywood

Der blaue Engel, de dijen van Dietrich en de heerlijkheden van Hollywood

Der blaue Engel, de dijen van Dietrich en de heerlijkheden van Hollywood

Dietrich in haar rol als femme fatale.

In canons over de expressionistische film wordt Der blaue Engel meestal niet vermeld.[1] Wel is deze rolprent de geschiedenis ingegaan als de eerste grote Duitse geluidsfilm. Bovendien effende het voor Marlene Dietrich de weg naar wereldfaam.[2]

De uit Wenen afkomstige, maar goeddeels in de Verenigde Staten opgegroeide Josef von Sternberg draaide in minder dan drie maanden Der blaue Engel.[3] 

In 1930 beleefde de film haar première in zowel een Duitse als Engelstalige versie.[4] De een jaar eerder met een Oscar onderscheiden Emil Jannings vertolkte de hoofdrol.[5]

Na een opmerkelijke screentest kreeg Dietrich de rol van Lola Lola toebedeeld, een wat vale femme fatale die als nachtclubzangeres door het leven ging.[6] Jannings was fel gekant tegen de keuze voor Dietrich als tegenspeelster. Von Sternberg bleek echter in dezen niet te vermurwen. Of de hartstochtelijke liefde die hij voor Dietrich had opgevat hierbij een rol speelde, is moeilijk te beoordelen.

Uit alles blijkt dat Dietrich en Von Sternberg het bijzonder met elkaar konden vinden en dat de actrice erg willig was om haar regisseur tegemoet te komen. Op een dag zei Von Sternberg tegen me: Je moet van voren aan een schilderij van Félicien Rops doen denken en van achteren aan een van Toulouse-Lautrec. Volgens de filmster was dit een beeld waarop zij zich kon richten! [7]

Dietrich was, toen ze Von Sternberg leerde kennen, getrouwd met (assistent) regisseur Rudolf Sieber, waar ze in 1924 een dochter bij kreeg. Ondanks haar talloze affaires en relaties werd dit huwelijk nooit ontbonden. Het heeft er veel van weg dat de actrice begin jaren dertig in Californië een kippenfarm voor haar echtgenoot heeft gekocht. Daar is Sieber tot zijn dood in 1976 blijven wonen, samen met een psychisch nogal labiele vriendin. Ook Dietrich bezocht haar echtgenoot daar weleens.[8]

Van leraar tot kaartjes verkopende clown  

Jannings als clown.

Der blaue Engel gaat over een leraar Engels aan een stedelijk gymnasium die ongewild kennis maakt met Lola Lola. Vervolgens is zijn veilige leven vol routines volledig ontregeld. Hij raakt namelijk hartstochtelijk verliefd op haar en een relatie met de nachtclubzangeres is weldra een feit. Deze verbintenis is evenwel een grove schending van de burgerlijke verhoudingen en leidt daarom tot zijn ontslag als leraar.

Nadien verkoopt hij noodgedwongen kaartjes voor het optreden van zijn beminde, waarmee hij inmiddels is getrouwd. Ook als clown klust hij bij in het reizend cabaret waarin zijn aanbedene naar hartenlust met haar uitdagende dijen blijft pronken.

De artistieke troep doet op een bepaald moment ook weer het provinciestadje aan waar hij ooit als docent werkzaam was. Luidruchtig wordt hij daar, ter promotie van het cabaret, als clown en gewezen leraar aangekondigd! Tijdens zijn optreden ziet hij tot zijn afgrijzen zijn geliefde vreemd gaan met de sterke man van het gezelschap.

Gebroken sjokt hij na zijn voorstelling als clown naar zijn voormalige school waar hij in de ochtend levenloos wordt aangetroffen, naar het lijkt bezweken aan de vernederingen en teleurstellingen die de liefde hem had gebracht. Lola Lola blijft zonder enig spoor van mededogen door zingen. Falling in love again. Can’t help it!

Over de betekenis van het uurwerk, de andere clown en het dode vogeltje in Der blaue Engel wordt door begaafde diepduiders driftig op internet geschreven. Ik beperk me daarom gemakshalve tot een aantal verwijzingen.[9] 

De fatale bloem kan er niets aan doen 

Dietrich, Itsme Marks, 2018.

Filmcriticus Siegfried Kracauer typeerde Der blaue Engel als een studie in sadisme en zag in de gymnasiumleerlingen de voorafschaduwing van de Hitlerjugend. De uit een bescheiden joods milieu afkomstige Von Sternberg zelf ervoer de film als iets uit zijn eigen verbeelding en zegt in zijn autobiografie nauwelijks wat van het Duitsland uit die tijd te hebben geweten. Ook benadrukt hij het feit dat de roman van Heinrich Mann in 1905 werd gepubliceerd en dat dit in de vele duidingen vaak werd vergeten.[10]

Aanvankelijk werd Mann ook betrokken bij het schrijven van het scenario maar al gauw werd de conclusie getrokken dat hij voor film geen gevoel had. Intussen maakte Mann van de gelegenheid gebruik om zijn vriendin Trude Hesterberg naar voren te schuiven voor de rol van Lola Lola, maar kennelijk wist hij de regisseur onvoldoende te overtuigen van Hesterbergs kwaliteiten. 

Na de première van Der blaue Engel klaagde Mann vooral over de dijen van Dietrich, die naar zijn smaak te dominant in beeld kwamen[11] 

Hesterberg figureerde overigens later in nazistische films zoals Jakko, terwijl Mann zijn toevlucht in de Verenigde Staten had gezocht en aldaar omging met landgenoten die met name in Hollywood emplooi hadden gevonden.[12]

De bloedmooie Brigitte Helm stond aanvankelijk ook nog op het lijstje om de rol van vale femme fatale in Der blaue Engel te vervullen. Helm excelleerde drie jaar eerder in Metropolis, de parel in de kroon als het gaat om de expressionistische film. Fritz Lang regisseerde deze rolprent en het scenario ervoor werd geschreven door zijn toenmalige echtgenote Thea von Harbou.[13] 

Bijna vijfentwintig jaar later maakte Dietrich in Hollywood met Lang de western Rancho notorious. In haar memoires noemt ze hem de regisseur die ze tijdens haar loopbaan als actrice het meest heeft verafschuwd. Lang is een tiran.[14]

Dietrich, Von Sternberg en Jannings 

Dietrich en Von Sternberg.

Na de première van Der blaue Engel vertrok Von Sternberg spoorslags naar Hollywood en Dietrich zou hem razendsnel volgen. In de Amerikaanse droomfabriek maakten ze samen nog zes films, waarin Dietrich veelal de rol van een zeer gestileerde femme fatale vertolkte.[15]

Een vaderlandse journalist schreef in 1939 dat het publiek uitgekeken was op Dietrich en haar rollen als de femme fatale. Het eenzijdig pokerspelletje met haar verveelt! [16] Dat de femme fatale enkele jaren later in de film noir als nooit tevoren zou schitteren, kon deze journalist natuurlijk niet bevroeden.

Na de Tweede Wereldoorlog speelde Dietrich nog rollen in belangwekkende films als A foreign affair, Stage fright en Touch of evil. Als actrice leverde ze haar laatste bijdrage in Just a gigolo, een geflopte film met David Bowie in de hoofdrol.[17]

Emil Jannings vond vanwege zijn medewerking aan nazistisch gebrandmerkte films na de Tweede Wereldoorlog geen werk meer als acteur en trok zich gedesillusioneerd terug op zijn boerderij waar hij vereenzaamd stierf. In haar memoires besteedt Dietrich weinig aandacht aan hem en typeert hem bijna en passant als derderangsacteur. 

Von Sternberg bleef ook na de Tweede Wereldoorlog films maken. Tevens doceerde hij Esthetica aan de Universiteit van Californië. Onder zijn studenten bevonden zich Jim Morrison en Ray Manzarek, die later deel uitmaakten van The Doors. Von Sterberg was perhaps the greatest single influence on The Doors, aldus Manzarek.[18]

Dietrich (met pijp) en Riefenstahl (helemaal rechts).

Foute vrouwen?

Marlene Dietrich, Thea von Harbou en Leni Riefenstahl zijn beeldbepalende Duitse vrouwen geweest als het gaat om de cinema in het interbellum. Dietrich en Von Harbou waren dochters van Pruisische officieren die in hun adolescentie voor toneel en film kozen. Daarnaast had Von Harbou in het keizerlijke Duitsland al de status van bestsellerschrijfster verworven! Belangrijker evenwel is dat zij als scenariste haar gelijke niet kende. Met name haar aandeel in de bloei van de expressionistische film kan moeilijk worden overschat.

Op internet, maar ook in dagbladen en tijdschriften, wordt Von Harbou door verschillende scribenten in zwarte kleuren weggezet. Dit vindt doorgaans plaats zonder ook maar iets te onderzoeken, zoals bijvoorbeeld de eigenaardige rol die Lang in de stigmatisering van zijn gewezen echtgenote speelde.[19] Preken en veroordelen zonder iets te weten… Dat is een oud verhaal!  

Dietrich was tot Der blaue Engel een actrice en toneelspeelster van weinig betekenis. Voor zover ik kon nagaan hebben Dietrich en Von Harbou elkaar nooit ontmoet. Dit ligt in het geval van Riefenstahl en Dietrich anders. Beide dames waren (bijna) net zo oud en woonden bij elkaar in de buurt. Sterker, ze hadden uitzicht op elkaars appartement! Het zal vast aan de verbeelding van velen appelleren, maar een verhouding hebben zij nooit gehad, iets wat gezien Dietrichs staat van dienst in dit opzicht opmerkelijk genoemd mag worden.

In die periode ging Riefenstahl (gelukkig) nog uitsluitend als actrice door het leven waarbij ze zich te buiten ging aan het spelen in zogeheten Bergfilms. Dit paste perfect bij haar natuurlijke uitstraling (ze gebruikte geen make-up) en haar atletische lijf. Pas in de loop van de jaren dertig begon Riefenstahl met het maken van films die als nazistische propaganda werden uitgelegd en aldus de geschiedenis ingingen, zoals Triumph des Willens. Overigens is zij nooit lid geweest van de NSDAP. Op racistische of antisemitische uitspraken heeft men haar nooit of te nimmer kunnen betrappen.

Dietrich koesterde, in tegenstelling tot Riefenstahl, wel racistische en antisemitische denkbeelden en gedroeg zich daar ook naar. Zo weigerde ze in ziekenhuizen pertinent door zwarte verpleegsters te worden geholpen, afgaande op de door haar dochter geschreven biografie.[21]

Bovenstaande foto van beide actrices werd genomen in 1930 op een feestje ter ere van de schrijver George Bernard Shaw, die toen Berlijn aandeed.[20]

Exciting secrets

Greta Garbo schijnt het exciting secrets te hebben genoemd. Sommigen gingen er vanuit dat het zorgde voor een zuivere huid en glanzende ogen. Von Sternberg dacht vooral dat het de visuele impact van actrices op het bioscooppubliek ten goede kwam.[22]

Een van de bekendste affaires van Dietrich in de Verenigde Staten was met Mercedes de Acosta, een socialite die ook als dichteres en toneelschrijfster dienst deed. My love, please eat, go to bed and wait for me there, telegrafeerde de diva toen ze vanwege een optreden later zou thuiskomen dan verwacht. [23]

Volgens Dietrich was de actrice Tallulah Bankhead the most immoral woman that ever lived. Ik veronderstel dat de langbenige legende dit als compliment heeft bedoeld.[24] Bankhead was beroemd, en ook wel berucht, door haar levenslustige one-liners. Zo vertelde ze een keer, gemaakt onschuldig, dat haar vader haar weliswaar voor mannen en drank had gewaarschuwd, maar nooit voor vrouwen en cocaïne.[25] 

Bankhead is een naam die veelvuldig valt als bepaalde coterietjes in Hollywood worden besproken. Of ze een affaire met Dietrich heeft gehad, is niet duidelijk. Er zijn in ieder geval geen brieven, dagboeken of autobiografieën die hierop wijzen.[26] Wel maakte Bankhead deel uit van The sewing circle, zoals Dietrich het typeerde. Dit vrijgevochten gezelschap genoot tevens van extravagante feesten, zoals die onder meer door filmster Dolores del Rio in haar villa aan de Sunset Boulevard in Los Angeles werden gegeven.[27]

Ook in Berlijn had Dietrich zich in een bepaalde zin zeker niet onbetuigd gelaten, haar huwelijk ten spijt.[28] Volgens filmhistorica Diana McLellan moeten Dietrich en Garbo aldaar een affaire met elkaar hebben gehad. De actrices leerden elkaar kennen tijdens opnamen van Die freudlose Gasse en van het een kwam het ander, zogezegd. Dit verhaal wordt echter betwist. Ik kan het verder niet beoordelen, hoezeer het gezelschapsspel wie deed het met wie me ook aan het hart ligt. In Hollywood waren voornoemde actrices aartsvijanden, dat is (wel) zeker! [29]

Dietrich blies, wat mannen betreft, in Hollywood vanzelfsprekend ook haar partijtje mee, dit om misverstanden te voorkomen. Op haar uitputtende lijst van veroveringen staan onder meer Gary Cooper, Kirk Douglas, James Stewart, Frank Sinatra, Maurice Chevalier en Yul Brynner. 

De schrijver Erich Maria Remarque en de acteur Jean Gabin behoorden tot haar grootste geliefden, gezien bepaalde passages in Dietrichs memoires.[30] 

 Op de divan met Dietrich

Dietrich aan de voeten van Piaf.

Het door Daniël Cohen in 2017 geregisseerde toneelstuk In bed met Dietrich en Piaf heb ik helaas niet gezien. Inmiddels heb ik wel de trailer, videofragmenten en recensies ervan benut om me een beeld van de voorstelling te vormen.

Ik ga er nu zonder meer vanuit dat de actrices Sluyterman van Loo en Kuiper in dit stuk er werkelijk wat moois van hebben gemaakt, ook al betreft het geen geschiedkundige reconstructie, maar is het eerder iets waarin grote levensvragen worden besproken. [31]

Ik behelp me op dit ogenblik genoeglijk met de historische werkelijkheid! In haar memoires klaagt Dietrich frank en vrij over de roofbouw die Edith Piaf pleegde op haar lichaam. Ze heeft vaak drie minnaars tegelijk, laat de filmsirene de lezeres onverbloemd weten.

In de tijd dat Dietrich met deze chansonnière een affaire had, raakte de Parijse nachtegaal verschrikkelijk verliefd op Louis Girardin, een Franse sprintkampioen. In de aan deze pedaleur gerichte liefdesbrieven schrijft Piaf lyrisch over zijn fraaie dijen en lekkere achterwerk.

Toen ze op het punt stond om voor een reeks optredens naar Amerika te vertrekken liet ze hem per brief nog eventjes het volgende weten: Ik wil totaal door je uitgewoond worden. Ik wil helemaal gevuld worden met liefde, zodanig dat ik maandenlang de liefde niet kan bedrijven.[32]

De Franse wielerheld vertelde, mogelijk in een onbewaakt ogenblik, dat twee dagen en nachten met Piaf zwaarder waren dan een etappe in de Tour de France.

 

Entertaining the troops en een one-woman-show

 Dietrich tijdens haar one-woman-show.

Wellicht mede vanwege het feit dat haar loopbaan als actrice tegen het einde van de jaren dertig een tikkeltje in het slop geraakte, ging Dietrich gedurende de Tweede Wereldoorlog ook als zangeres optreden. De buitengewoon enthousiaste reacties van de Amerikaanse soldaten in Europa maakten haar optredens tot een groot succes.

Maar het was niet alleen haar werklust waaraan de diva uit Hollywood gehoor gaf. Voor en na haar performance kon ze in strak zittende kleding zonder lingerie bij de soldatenbarakken worden gespot, soepel bewegend als een roofdier en hongerend naar prooi.[33] Ook de generaals Patton en Gavin bezweken trouwens voor haar, terwijl de strijd tegen het Duitse leger onverminderd doorging.[34]  

Pas in 1953 gaf Dietrich haar carrière een ware draai en maakte al zingend furore met haar one-woman-shows. Bijna twintig jaar later viel het doek voor haar definitief door een flinke smak tijdens een optreden in Sydney waarbij ze een been brak.[35]

Daarna raakte de diva allengs verslaafd aan drank, slaaptabletten en pijnstillers. Haar dochter Maria Riva schrijft in haar biografie dat de gewezen filmsirene haar bed gaandeweg in een bunker veranderde en met de buitenwereld louter nog contact onderhield via de telefoon.[36]

In deze ontluisterende biografie valt verder te lezen dat de wereldster totaal door zichzelf werd geobsedeerd en geen enkele interesse voor anderen kon opbrengen. Toen haar dochter zwanger werd, reageerde Dietrich met: a child means nothing but trouble.[37]  Dat lijkt me geen opsteker voor een zwangere vrouw! Het is bepaald ook niet zoals het hoort, of wat sommigen in hun onschuld van een moeder verwachten. Edoch, zoals zo vaak blijkt het leven sterker dan de leer.

Tegen het eind van de jaren tachtig wilde Madonna het levensverhaal van Dietrich verfilmen, naar het schijnt. Daarom nam ze telefonisch contact op met de diva, die na haar desastreuze smak moeite had gekregen met lopen. De hoogbejaarde godin vroeg bedenktijd om over dit aanbod na te denken en verzocht Madonna haar hierover later opnieuw te bellen.

Dietrich vond haar rol als Lola Lola ordinair en dit heeft ze ook in verschillende interviews laten weten. Om ten volle van onderstaande zinnen te kunnen genieten is het van eminent belang dit te weten, ook al vermoed ik dat het (helaas) apocrief is.

Na enige tijd belde Madonna dus andermaal en stelde wederom de vraag of Dietrich iets in een verfilming van haar leven zag. De langbenige legende liet Madonna vervolgens onomwonden weten er geen enkele interesse in te hebben en besloot het gesprek met: I played the vulgarian. You are the vulgarian.[38] Stijlvoller en puntiger dan dit had ik echt niet kunnen afsluiten!

Dietrich, Itsme Marks, 2018.

 

 

Noten

[1] De manier waarop in Der blaue Engel de binnenstad in beeld wordt gebracht, doet denken aan klassiekers uit de Duitse expressionistische film. Uit de autobiografie van Josef von Sternberg blijkt onmiskenbaar dat hij deze stroming kende. Zeker Robert Wiene was een regisseur die hij bewonderde. Ook Fritz Lang vermeldt hij trouwens eenmaal, zonder overigens diens Metropolis of andere films van hem te noemen. Zie: Josef von Sternberg, Fun in a chinese laundry (Londen 1965).

In de volgende artikelen wordt de relatie tussen de Duitse expressionistische film en Der blaue Engel besproken: https://www.thecrimson.com/article/1969/8/1/the-blue-angel-pbcbritics-agree-thathttps://forrestinfocus.wordpress.com/2012/08/05/the-blue-angel-josef-von-sternberg-1930/.

Hieronder staan enkele artikelen over de expressionistische film, voor wie daar interesse voor heeft natuurlijk… 

https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/10-great-german-expressionist-filmshttps://news.artnet.com/market/art-house-an-introduction-to-german-expressionist-films-32845; http://whatculture.com/film/8-essential-german-expressionism-films-you-must-see; https://theculturetrip.com/europe/germany/articles/top-5-german-expressionist-films/; https://news.artnet.com/market/art-house-an-introduction-to-german-expressionist-films-32845;

https://nl.wikipedia.org/wiki/The_Blue_Angel; https://www.thecrimson.com/article/1969/8/1/the-blue-angel-pbcbritics-agree-that/; https://www.rogerebert.com/reviews/the-blue-angel-2001; https://www.researchgate.net/publication/236789932_Willing_Seduction_The_Blue_Angel_Marlene_Dietrich_and_Mass_Culture; https://deepfocusreview.com/definitives/the-blue-angel/; https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-0-230-11725-9_3; https://muse.jhu.edu/article/536193/summary; https://blog.cinemaautopsy.com/2008/10/08/notes-on-film-the-blue-angel/; http://www.filmsufi.com/2008/10/blue-angel-josef-von-sternberg-1930.html

Voor wie de film helemaal wil zien… Eventjes klikken! https://archive.org/details/theblueangel1930.

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Marlene_Dietrich_filmography; https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/5256352/Marlene-Dietrich.html; https://www.german-way.com/notable-people/featured-bios/marlene-dietrich/.

[3] http://www.oldhollywoodfilms.com/2016/01/marlene-dietrich-and-josef-von-sternberg.html; https://www.dbnl.org/tekst/braa002nrca01_01/braa002nrca01_01_0011.php; https://www.britannica.com/biography/Josef-von-Sternberg; http://www.whosdatedwho.com/dating/josef-von-sternberg.

[4] Op 1 april 1930 vond de première plaats van Der blaue Engel in het Gloria-Palast te Berlijn. De Engelstalige versie ging 4 juli van dat jaar te Londen in roulatie. 

Zie https://de.wikipedia.org/wiki/Der_blaue_Engel.

[5] https://en.wikipedia.org/wiki/Emil_Jannings.

[6] http://www.openculture.com/2011/08/marlene_dietrich_screen_tests_for_the_blue_angel.html

[7] Marlene Dietrich, Mijn memoires (Naarden 1993) pagina 59.

[8] http://lastgoddess.blogspot.com/2013/06/rudolf-sieber-talks-eggs-marriage-and.html.

[9] https://www.thecrimson.com/article/1969/8/1/the-blue-angel-pbcbritics-agree-that/;

Zie Hannah Simpson, Cinematic representations of women in France en Germany, 1918-1933 (2009) pagina 45 en volgenden.

[10] Josef von Sternberg, Fun in a chinese laundry (Londen 1965) pagina 241-242; https://en.wikipedia.org/wiki/Siegfried_Kracauer.

[11] https://nl.wikipedia.org/wiki/Heinrich_Mann; https://de.wikipedia.org/wiki/Trude_Hesterberg; John Baxter, The cinema of Josef von Sternberg (Londen 1971) pagina 66.

[12] https://de.wikipedia.org/wiki/Jakko.

[13] Dorian d’Oliveira, ‘Thea von Harbou en de Duitse expressionistische film’, in: Margreet den Buurman en Perry Pierik (red.), Bühne, nummer 9 (najaar 2018);

https://en.wikipedia.org/wiki/Thea_von_Harbou; https://nl.wikipedia.org/wiki/Metropolis_(film); https://en.wikipedia.org/wiki/Brigitte_Helm.

[14] https://nl.wikipedia.org/wiki/Fritz_Lang;  Marlene Dietrich, Mijn memoires (Naarden 1993) pagina 175.

[15] Hun samenwerking heeft bovendien een van de fraaiste zinnen uit de filmgeschiedenis opgeleverd. In Shanghai Express kan men Dietrich het nu volgende tegen haar voormalige geliefde horen zeggen: it took more than one man to change my name into Shanghai Lily. Zie: https://www.shmoop.com/quotes/change-name-to-shanghai-lily.html; https://kelleepratt.com/2016/07/10/the-seduction-of-shanghai-express-1932/; https://en.wikipedia.org/wiki/Marlene_Dietrich_filmography.

[16]

Zie pagina 18-19.

[17] https://en.wikipedia.org/wiki/Marlene_Dietrich_filmography; https://en.wikipedia.org/wiki/Just_a_Gigolo_(1978_film).

[18] https://en.wikipedia.org/wiki/Josef_von_Sternberg.

[19] Dorian d’Oliveira, ‘Thea von Harbou en de Duitse expressionistische film’, in: Margreet den Buurman en Perry Pierik (red.), Bühne, nummer 9 (najaar 2018);

https://static.kunstelo.nl/ckv1/film/Fritz%20Lang.htm; https://www.kunstgeografie.nl/nibelungen/nibelungen%206a.htm.

[20] https://nl.wikipedia.org/wiki/Leni_Riefenstahl; https://www.thedailybeast.com/marlene-dietrich-and-her-dark-double-leni-riefenstahl; https://kinoimages.wordpress.com/2012/10/19/george-bernard-shaw-marlene-dietrich-leni-riefenstahl-and-anna-may-wong-at-a-berlin-party/.

[21] http://www.dailymail.co.uk/home/books/article-4820010/My-mother-monster-Marlene-Dietrich.html.

[22]  Zie: https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/01/01/07/reviews/010107.07freemat.html?_r=1https://variety.com/2000/more/reviews/the-girls-sappho-goes-to-hollywood-1200464854/; http://lastgoddess.blogspot.com/2012/11/marlene-dietrichs-confidential-file.html; https://www.telegraph.co.uk/culture/4720951/Ladies-who-lie-together….html; https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/m/mclellan-girls.html?scp=8&sq=Salka&st=cs.

[23] https://en.wikipedia.org/wiki/Mercedes_de_Acosta; http://www.robertschanke.com/mercedes/loves.htm; https://www.autostraddle.com/10-old-hollywood-stars-who-enjoyed-scissoring-343227/.

[24] http://brbl-archive.library.yale.edu/exhibitions/cvvpw/gallery/bankhead1.html.

[25] www.britannica.com/biography/Tallulah-Bankhead; http://theyshouldmakeout.blogspot.com/2009/10/they-totally-did-marlene-dietrich.html; https://www.sfgate.com/entertainment/article/One-of-a-Kind-Tallulah-Bankhead-Kathleen-Turner-2964972.php.

[26] https://www.sfgate.com/news/article/I-Want-to-Try-Everything-Once-Tallulah-3195021.php.

[27] https://en.wikipedia.org/wiki/Sewing_circle; http://silenceisplatinum.blogspot.com/2012/12/miss-dolores-del-rio.html.

[28] http://lastgoddess.blogspot.com/2012/11/marlene-dietrichs-confidential-file.html.

[29] Diana McLellan, The girls: Sappho goes to Hollywood (Los Angeles 2000); https://variety.com/2000/more/reviews/the-girls-sappho-goes-to-hollywood-1200464854/; https://www.telegraph.co.uk/culture/4720951/Ladies-who-lie-together….html; https://www.theguardian.com/books/2001/apr/08/biography.film.

[30] Marlene Dietrich, Mijn memoires (Naarden 1993).

[31] https://www.theaterkrant.nl/recensie/bed-dietrich-en-piaf-2/stichting-de-nel/; https://sleutelstad.nl/2017/09/18/marlene-dietrich-en-edith-piaf-samen-zien-leiden/; https://www.theatersinnederland.nl/bed-dietrich-en-piaf/; https://youtu.be/8CkA2wLOq-I.

In de Nederlandse literatuur heeft onder meer Bordewijk enthousiast over Dietrich geschreven. Zie zijn Op Marlene Dietrich, in: Cinema literair. Film in de Nederlandse literatuur, pagina 23-24. Samengesteld door Rob Schouten (Houten 1989).

Ook in de hedendaagse Nederlandse letteren is Dietrich nog altijd springlevend.  Zie Marianne Vogel, In de schaduw van Dietrich (2014). Zie ook Dorian d‘Oliveira, Nachtengeltjes en driehoekjes (2018).  In deze novelle staan een aantal speelse verwijzingen naar de langbenige filmgodin van weleer.

[32] https://www.independent.co.uk/news/people/news/many-regrets-of-edith-piaf-revealed-in-her-love-letters-2279807.html.

[33] Zie Donald Spoto, Blauwe engel. Het leven van Marlene Dietrich (New York 1992) pagina 10; http://www.dailymail.co.uk/home/books/article-4820010/My-mother-monster-Marlene-Dietrich.htmlhttp://www.historybyzim.com/2011/11/marlene-and-the-boys/https://www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2008-featured-story-archive/marlene-dietrich.html

[34] https://www.express.co.uk/entertainment/films/465826/Secrets-of-a-Siren-Marlene-Dietrich-s-seductive-past-and-auctioned-present.

[35] ttp://www.dailymail.co.uk/home/books/article-4820010/My-mother-monster-Marlene-Dietrich.htmlHaar fameuze Falling in love again is gecoverd door Billie Holiday, Nina Simone, Bryan Ferry en Patricia Kaas, om maar enkele beroemde namen te noemen. Zie https://en.wikipedia.org/wiki/Falling_in_Love_Again_(Can%27t_Help_It)

[36]Voor  besprekingen van de Maria Riva’s biografie zie: http://articles.baltimoresun.com/1993-08- ; https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/1373136/Dietrich-died-lonely-and-depressed.html; https://www.independent.ie/style/celebrity/dietrichs-daughter-witness-for-the-prosecution-36159746.html; http://www.dailymail.co.uk/home/books/article-4820010/My-mother-monster-Marlene-Dietrich.html02/news/1993214166_1_marlene-dietrich-donald-spoto-riva; https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/book-review-scratching-at-the-gold-surface-marlene-dietrich-maria-riva-bloomsbury-25-pounds-1479067.html; http://thenarcissistinyourlife.com/daughters-of-narcissistic-mothers-appreciate-your-uniqueness-2/.

Voor een positiever beeld van Dietrich zie: https://montrealgazette.com/entertainment/how-one-night-in-montreal-changed-the-life-of-marlene-dietrich.

[37]https://www.independent.ie/style/celebrity/dietrichs-daughter-witness-for-the-prosecution-36159746.html.

[38] https://nypost.com/2001/12/27/sex-on-two-legs-dietrich-told-by-her-grandson/.

Een grafische weergave van het gezelschapsspel “wie met wie”.
Maurice Abcarius, kunst en de kracht van het noodlot

Maurice Abcarius, kunst en de kracht van het noodlot

Blocks 2, Maurice Abcarius.

Maurice Abcarius, kunst en de kracht van het noodlot

Zonder titel, Maurice Abcarius.

Op zeer jonge leeftijd speelde hij al viool en saxofoon. Gedurende zijn adolescentie verruilde hij deze muziekinstrumenten voor de graffiti spuitbus en voorzag onder de namen Sky en Vesuvius tunnels, fabrieksmuren en aquaducten graag van een kleurtje. Soepel slaagde hij erin deze activiteiten te combineren met de opleiding International business and management, die hij succesvol wist af te ronden.

Met de kennis van nu valt eenvoudig te constateren dat deze studie slechts een korte dwaling was in een van kunst doordrenkt bestaan. Want na zijn opleiding ontvlamde bij de Leidse kunstenaar Maurice Abcarius al  snel een onstuitbare passie voor de schilderkunst. Ik ging voortdurend naar musea om onder meer het werk van Karel Appel en Herman Brood te bekijken.[1] Dat inspireerde mij! Een kunstopleiding heb ik echter nooit gevolgd. Daarom mag men mij gerust een autodidact noemen

Over de honderd schilderijen heeft hij inmiddels gemaakt.[2] En sinds 2004 vinden er ook exposities van zijn werk plaats, veelal onder de moederlijke vleugels van pop-up galerie Beeldschoon.[3] Mijn kleurcombinaties worden geprezen. Daar ben ik trots op. Maar in wezen beleef ik mijn kunstwerken toch als een probeersel, meer niet.

Jacob Kanbier en Angela Robson zijn Leidse kunstenaars die hij zegt te bewonderen.[4] Zo schilderen als Kanbier gaat me nooit lukken, maar mooi is het wel! Als Robsons zeegezicht Bestemming onbekend ter sprake komt, wordt hij ronduit lyrisch. Dat bootje! Met dat bootje erop! Daarmee maakt ze dat doek helemaal af.[5]

 

De kunst der kunsten

Shake it, don’t break it, Maurice Abcarius.

En toen prangde plots het verlangen naar de liefde van zijn jeugd… De hunkering om muziek te maken, bedwelmde hem. Het valt, naar mijn smaak, allerminst uit te sluiten dat de muze Euterpe hieraan debet is geweest.[6]

Dankzij haar heeft Abcarius intussen meer dan vijfentwintig albums gemaakt, allemaal in het dance-genre.[7] Het is misschien apart om tegen je te zeggen. Maar in Noordwijk is er de meeste belangstelling voor mijn muziek. Het kan dat de disco’s daar een rol in hebben.

Zonder muziek zou het leven een dwaling zijn. En ik geloof alleen in een God die kan dansen.[8] Deze bekende uitspraken van Friedrich Nietzsche legde ik hem vol verwachting voor. Hij beaamde ze met een veelzeggend, ironisch knikje en vervolgde daarna zijn verhaal.

Mijn muziek is al in veel landen op de radio te horen geweest. Sinds januari 2018 sta ik onder contract bij de Amerikaanse muziekmaatschappij Rehegoo. Van hen heb ik de toezegging gekregen dat ze mijn albums wereldwijd  gaan promoten. [9]  Ik ben zo benieuwd wat dat gaat opleveren.

Depeche Mode, Moby en Boris Brejcha beschouwt hij als zijn belangrijkste inspiratiebronnen.[10] Perfectionisme is me in muzikaal opzicht bepaald niet vreemd. Misschien luister ik daarom weinig naar mijn eigen muziek, op het nummer Southern comfort na. Want dat is lekker zwoel. Muziek moet trouwens op zijn tijd ontregelen. Er moet ook iets vreemds gebeuren. Het mag zelfs iets lugubers hebben.

Volgens Arthur Schopenhauer is muziek de kunst der kunsten. [11] Het wezenlijke van het bestaan wordt naar zijn idee door de muziek geraakt en valt zelfs daarmee samen. Alle andere artistieke uitingen waren in zijn ogen slechts schaduwen. Dit klinkt allemaal prachtig en diepzinnig, natuurlijk! Ik moet echter verder met dit artikel en beperk me met behulp van een noot derhalve tot enkele verwijzingen over dit onderwerp.

 

Fatum en vergankelijkheid

De digitale muziekmaker zegt een fascinatie voor het fatum te hebben. De noodlottigheid wist de dichtende Leidse hoogleraar Pieter van Eyk, iets minder dan een eeuw geleden, fraai vorm te geven gezien zijn fameuze De tuinman en de dood. In dit gedicht probeert namelijk iemand uit alle macht zijn levenseinde te ontlopen. Het vergeefse van dit streven zal evenwel geen sterveling verrassen.[12]  

Volgens Abcarius kan het thema der vergankelijkheid ook in zijn eigen kunstuitingen worden terug gevonden. In zekere zin is het leven een ziekte tot de dood.[13] Maar ik laat me niet makkelijk klein krijgen. Zo lang het gaat, werk ik gewoon stug door! 

 

 

Zonder titel, Maurice Abcarius.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten

[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Karel_Appel;  https://nl.wikipedia.org/wiki/Herman_Brood .

[2] https://nl.pinterest.com/GalerieBS/maurice-abcarius/?lp=true.

[3] http://galeriebeeldschoon.nl/de%20kunstenaars/maurice%20abcarius.html.

[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacob_Kanbier; http://www.doriandoliveiradandyisme.nl/angela-robson-en-realiteit-kleurenbom/.

[5] 

Angela Robson, Bestemming onbekend, 2016.

[6] http://webmaidensgrimoire.blogspot.nl/2014/08/de-negen-muzen.html; https://nl.wikipedia.org/wiki/Muzen;  https://nl.wikipedia.org/wiki/Euterpe_(muze).

[7] https://soundcloud.com/maurice-abcarius; https://plus.google.com/107681597765443358032; https://www.spinninrecords.com/talentpool/track/166748-bubble-dub-feel-good/; http://www.thecicc.com/pages/maurice-abcarius.html; https://nl.wikipedia.org/wiki/Dance.

[8] https://www.goodreads.com/quotes/7887-and-those-who-were-seen-dancing-were-thought-to-be; http://www.faena.com/aleph/articles/wonderful-advice-from-socrates-and-nietzsche-dance-dance-alone/; https://youtu.be/6emvHB5T0Ok; http://www.thenietzschechannel.com/quotes/popular-quotes.htm;

 

 

 

 

[9] Reheegoo werd in 2014 opgericht door de Italiaan Marco Rinaldo. Vreemd genoeg kon ik via Google niets vinden over de topman van dit bedrijf. Het is echter niet aan mij om dit verder uit te zoeken! Wel schijnt deze organisatie zeer snel te groeien, afgaande op hun eigen cijfers. Zie verder   http://www.rehegoo.com/; https://www.corporationwiki.com/p/2gcxxo/marco-rinaldo; https://www.instagram.com/p/BenG7w1hTFz/

[10] https://en.wikipedia.org/wiki/Depeche_Mode; https://nl.wikipedia.org/wiki/Mobyhttps://de.wikipedia.org/wiki/Boris_Brejcha; http://www.borisbrejcha.de/biographie/.

[11] https://www.roger-scruton.com/about/music/understanding-music/184-german-idealism-and-the-philosophy-of-music; https://books.google.com/books/about/Music_for_the_Superman.html?hl=nl&id=ilwnDwAAQBAJ; https://books.google.com/books/about/Metaphysical_Song.html?hl=nl&id=Or46P1PEWFgC; https://harpers.org/blog/2010/02/schopenhauer-music-before-the-dawn/; https://philosophynow.org/issues/108/Music_in_Philosophy; https://plato.stanford.edu/entries/schopenhauer-aesthetics/#Bea; https://www.brainpickings.org/2016/04/28/schopenhauer-on-the-power-of-music/.

 

[12] https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieter_Nicolaas_van_Eyck; http://lyricstranslate.com/nl/ispahan-isaphan.html; http://johnirons.blogspot.nl/2015/12/plagiarism-in-poetry-translation-case.html.

[13] Verwijzing naar een boektitel van de negentiende-eeuwse Deense denker Søren Kierkegaard. Zie http://8weekly.nl/recensie/boeken/sa-ren-kierkegaard-anti-climacus-de-ziekte-tot-de-dood-zonder-hemel-geen-land/; https://www.lucepedia.nl/dossieritem/kierkegaard-sren/de-ziekte-tot-de-dood; http://www.kierkegaard.nl/kierkegaardjoakimgarffbronkhorst.htm; http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=42768.

 

Neo-noir in Nederland! Film-noir, neo-noir en Nachtengeltjes en driehoekjes

Neo-noir in Nederland! Film-noir, neo-noir en Nachtengeltjes en driehoekjes

The third man, 1949

Neo-noir in Nederland!

Film-noir, neo-noir en Nachtengeltjes en driehoekjes

 

 Film noir

De grauwe stedelijke setting veroorzaakt gevoelens van verlatenheid en gemis. Beelden van natte, lege straten; schaduwen zijn alom. Onheil lijkt nooit ver weg. Een hard-boiled detective versterkt dit effect. Een nachtclub dient doorgaans als decor. Een zingende femme fatale aldaar vervolmaakt het plaatje van de film noir.[1]

Is film noir een stijl, stemming of genre?[2] Een afdoend antwoord op deze vraag valt niet te geven. Wel bestaat er consensus over de periode waarin deze films zijn gemaakt, namelijk tussen 1940 en 1960. Een ellenlange parade van rolprenten uit die periode laat ik nu liever achterwege. Ik beperk me tot het noemen van The Maltese falcon, Double indemnity, Gilda, The third man en The big combo.[3] Deze films behoren onbetwistbaar tot de zwarte diamanten van de film noir.

Film noir focust op donkere emoties en duistere driften. Ontgoocheling, ontworteling, wantrouwen en regelrechte waanzin maken deel uit van de wereld noir. In veel gevallen leeft de kijker mee met een antiheld die wordt meegesleurd in een kolkende stroom van gebeurtenissen. Ook valt deze figuur geregeld ten prooi aan zijn eigen begeerten, al zijn goede bedoelingen ten spijt. In de wereld noir one cannot escape his past. Een pessimistisch levensgevoel overheerst en op zijn tijd lijden de protagonisten zelfs aan pure wanhoop.[4]

Als belangrijke bronnen van de film noir worden de psychoanalyse en het Duitse expressionisme genoemd.[5] Zeker een aantal gedurende de Weimarrepubliek vervaardigde films vertonen een opmerkelijke verwantschap zoals Asphalt, Dirnentragödie en Die freudlose Gasse laten zien.[6]

 

Hitchcock en de film noir  

Spellbound, 1945

In Alfred Hitchcocks Spellbound is veel aandacht voor de psychoanalyse. Deze film begint met een veelzeggend citaat van Shakespeare. The fault is not in our stars, but in ourselves. Daarna volgt een summiere uitleg van de psychoanalyse. De buitenissige, surrealistische schilder Salvador Dali ontwierp trouwens het dromenlandschap voor deze thriller uit 1945.[7]

Hitchcock begon als kersverse regisseur in Berlijn waar hij in 1924 de film The blackguard maakte. Volgens bepaalde filmkenners is in zijn gehele oeuvre de invloed van het Duitse expressionisme terug te zien. Diens Spellbound, I confess en The wrong man gelden als klassiekers van de film noir.[8]

Ook de opkomst van tabloids in de jaren dertig van de twintigste eeuw wordt, vooral in fotografisch opzicht, van belang geacht voor het ontstaan van de film noir.[9]

Een darwinistische kijk op het leven wil ik eveneens nog noemen, ook al zag ik dit in de vakliteratuur nergens vermeld. Filmtitels als The asphalt jungle, The human jungle en The female jungle spreken echter boekdelen, wat mij betreft.[10] De mens valt samen met zijn biologie. De strijd om het bestaan staat in alles centraal. Metafysica is gereduceerd tot beschilderde leegte. God schittert door afwezigheid in de wereld noir en is vervangen door het (kwaadaardig) toeval.

De zwarte romantiek is eveneens een inspiratiebron geweest voor de film noir.[11] De femme fatale is wellicht zelfs hieruit weggelopen.[12] Barbey d’Aureville’s Het geluk in de misdaad lijkt me hiervan een fraai voorbeeld.[13]

Naar verluidt reeg deze negentiende-eeuwse excentrieke Fransman in de bedden van gravinnen, danseressen, actrices en acrobates zijn dagen aaneen. Gelukkig vond hij toch ook nog wat tijd om te schrijven. Het geluk in de misdaad heeft een superbe vrouw als voornaamste personage. Deze schoonheid rekent op meedogenloze wijze af met haar rivale in de liefde. In het begin van het verhaal valt te lezen dat zelfs een zwarte panter in een dierentuin terugdeinst voor de intense blik van deze femme fatale. Het ware roofdier triomfeerde! In kort bestek is dit de strekking van het verhaal.

Der blaue Engel is een in 1930 door Josef von Sternberg geregisseerde Duitse film naar een boek van Heinrich Mann.[14] De hoofdrol in deze film was weggelegd voor Marlene Dietrich die als nachtclubzangeres een professor in alle opzichten op de knieën krijgt. Daarna speelde Dietrich ook in Hollywood nog diverse rollen als femme fatale.

 

 

Nietzsche en de femme fatale

De in 1933 gemaakte rolprent Baby face bevat een uitermate interessante scène van een oudere man die met een jonge vrouw, vertolkt door Barbara Stanwyk, over Nietzsche begint.[15] Professoraal slaat hij de Will to power open en begint op bevlogen wijze voor te lezen. All life is exploitation. Use men! Be strong, doceert hij op merkwaardig idealistisch aandoende toon terwijl de vrouw hem leergierig aankijkt.[16] Hij dringt er bij haar op aan om het geluk te beproeven in de grote stad. En aldus vertrekt ze naar New York, waar ze de door Nietzsche beleden opvattingen volop praktizeert. Het spreekt voor zich dat de hiervoor geciteerde zinnen ook nu nog door elke aanstormende femme fatale ter harte kunnen worden genomen.

Of Der blaue Engel en Baby face voorlopers zijn van de film noir durf ik niet met zekerheid te zeggen, maar het heeft er natuurlijk wel alle schijn van. Later zou Stanwyk excelleren in Billy Wilders noir klassieker Double indemnity waarin ze de moord op haar echtgenoot beraamt.[17]

In de door Charles Vidor gemaakte film Gilda speelt Rita Hayworth een vijf sterren femme fatale die tevens als nachtclubzangeres door het leven gaat.[18] Het lot zorgt voor een gecompliceerde liefdesdriehoek, met de dood van een van Gilda’s aanbidders als gevolg.

In Personality disorder and the film noir femme fatale legt Scott Snyder uit dat de fatale vrouw in de film noir haar apotheose bereikte. Deze onweerstaanbare verschijning associeert hij met bepaalde persoonlijkheids-stoornissen (cluster B).[19] Zulks maakt dit vrouwtype natuurlijk nog fascinerender!

In Sunset boulevard kijkt het door Gloria Swanson verbeelde personage Norma Desmond uitsluitend naar films waarin ze zelf de hoofdrol had.[20] Desmonds villa wordt bovenal opgesierd door de vele foto’s van haarzelf. De term narcistische persoonlijkheidsstoornis valt dan vervolgens al vlug ter duiding.

Niemand minder dan David Lynch dweept met Sunset boulevard, een film noir uit 1950. Over deze rolprent heeft hij zich namelijk meermaals uiterst lovend uitgelaten. In zijn werk zijn ook de nodige verwijzingen naar deze zwarte parel van Billy Wilder te vinden.[21]

 

 

Blue velvet, 1986

Neo-noir              

Sommige critici zijn van mening dat de term neo-noir op teveel films wordt geplakt; het sluit dus nauwelijks uit. Toch kunnen wel een aantal kenmerken worden genoemd om enige waarde aan deze term te geven.

In neo-noir wordt minder gebruik gemaakt van de voice-over. Ook zijn de films bijna allemaal in kleur, dit in tegenstelling tot de film noir. Tevens worden er minder nachtelijke beelden getoond. De plot is doorgaans nog ingewikkelder dan die in de film noir! Inland empire (2006) van Lynch is hiervan een beroemd voorbeeld.[22]

In de tijd wordt de term neo-noir moeiteloos afgebakend. Het betreft bepaalde films na 1960. Aan een uitputtende opsomming van neo-noirs waag ik me niet. Ik beperk me in dit artikel tot de bespreking van het werk van twee spraakmakende regisseurs in dit genre.[23]

 

David Lynch en Brian de Palma

David Lynch

Lynch is een prestigieuze neo-noir regisseur. Hij begon overigens zijn artistieke loopbaan als schilder. Het abstract expressionisme noemt hij als een van zijn grootste inspiratiebronnen, in het bijzonder het werk van Mark Rothko en Francis Bacon.[24]

Bij het grote publiek brak hij in 1986 door met Blue velvet, waarin zijn toenmalige vrouw Isabella Rossellini een door een psychopaat gechanteerde nachtclubzangeres speelt. Films are like magic. They take us to new worlds, aldus Lynch.[25] Aan het einde van deze bizarre film kan de kijker een vrouwelijk personage nog it’s a strange world horen zeggen.[26]

In Mulholland drive noemt een aan geheugenverlies lijdende beauty zichzelf Rita. Dit zegt ze, desgevraagd, al kijkend naar een poster voor de film Gilda waarop de naam Rita Hayworth prijkt. Later blijkt ze een andere naam te hebben, maar dit is van geen belang verder. A love story in a city of dreams is de tagline van deze film.[27]  Het thema van illusie en werkelijkheid kwam al eerder in zijn successerie Twin Peaks aan bod, waarin de raadselachtige frase the owls are not what they seem meermaals valt te beluisteren.[28]

Dressed to kill, Femme fatale en The black dahlia zijn door Brian de Palma geregisseerde neo-noirs.[29] Het in 2002 gemaakte Femme fatale gaat over een bloedmooie vrouw die niet kan ontkomen aan haar verleden. In het begin van de film zijn beelden te zien van Double indemnity, met close-ups van Stanwyk en haar tegenspeler Fred Mac Murray.

The black dahlia ging 26 oktober 2006 in première gedurende Het Leids Film Festival.[30] In deze rolprent draait het om de waar gebeurde moord op een actrice in de jaren veertig van de twintigste eeuw. In deze uitermate gestileerde film speelt Scarlett Johansson een in een vreemde liefdesdriehoek verwikkelde vamp.[31]

Dankzij Google weet ik inmiddels dat er in Nederland geen enkele film noir is gemaakt! Er schijnt echter wel een neo-noir te zijn geproduceerd, met als titel Parfait amour. Deze door Jean van de Velde geregisseerde film verscheen in 1985.[32] Over deze rolprent viel op YouTube of Vimeo niets te vinden. Ik vermoed dat eclectische kunstminnaars naar het EYE museum moeten om deze film te kunnen zien.

 

Kim de Rooij als Lady Lilith

Nachtengeltjes en driehoekjes

Het door Frank de Rooij geregisseerde Nachtengeltjes en driehoekjes is daarentegen wel op Vimeo  te bekijken.[33] De Leidse binnenstad is deels het decor van deze neo-noir.

Voor iedereen die in is voor een fatale liefde horen we aan het begin een actrice zeggen die een markante gelijkenis vertoont met Rossetti’s Lady Lilith. Ook wordt Nachtengeltjes en driehoekjes verfraaid door een adembenemende, platinablonde vamp.

Vervreemding, wraakzucht en waanzin; het valt allemaal te zien in deze teaser van De Rooij. Ook zijn er verwijzingen naar de film noir, enigszins in de stijl van Lynchs Lost highway en Mulholland drive.[34]  

Ik hou van verhalen en filmscenario’s die niet voorspelbaar zijn. Spelen met de chronologie spreekt mij ook erg aan. David Lynch is een van  mijn favoriete regisseurs. Hij heeft mijn filmstijl enorm geïnspireerd. Zijn Lost highway uit 1997 is me altijd bijgebleven. Persoonsverwisselingen, een antiheld en een femme fatale. Dit alles tezamen maakt het tot een angstaanjagende film, aldus De Rooij.

 

Een werkelijkheid vol langgerekte schaduwen

Femme rouge, Nachtengeltjes en driehoekjes

De betekenis van de femme fatale in de film noir kon als vraag natuurlijk niet uitblijven. Ook wilde ik natuurlijk van de cineast graag horen welke actrice hij in de huidige tijd het meest geschikt acht voor deze rol.

Penelope Cruz, met dat mysterie in haar ogen, past perfect in zo’n rol.[35] Maar met Kim, Viv en Natas heb ik het ook erg getroffen. Het levensgevoel van de wereld noir vind ik in zijn geheel zeer inspirerend. De vele schaduwen in de  film noir en neo-noir symboliseren de duistere en moordzuchtige kanten van de personages, inbegrepen de femme fatale. Het zijn prachtige visuele effecten en de thematiek is meeslepend, laat de Leidse filmmaker weten.

Het grimmig realisme dat de film noir en neo-noir kenmerkt is inderdaad meeslepend. Voor mooie woorden en vrome praatjes is geen plaats in de wereld noir. 

De verknoping van droom, fantasie en werkelijkheid maakt de wereld noir ontegenzeggelijk bijzonder intrigerend. En op onverklaarbare wijze is er wel volop ruimte voor schoonheid, bijkans als een rechtvaardiging van het bestaan ondanks alle wreedheid ervan. Dit gegeven stemt vanzelfsprekend hoopvol en optimistisch, want gezien de aard der werkelijkheid ligt de bloeitijd van de neo-noir derhalve ongetwijfeld nog in het verschiet!

 

 

Vivienne Latour als femme noire

 

The big combo, 1955

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Vivienne Latour als femme noire

 

Noten

[1] Nino Frank bedacht in 1946 de term film noir. Bijna tien jaar later werkten Borde en Chaumeton in hun Panorama du film noir américain dit concept verder uit. Pas in de jaren zeventig raakte de term film noir enigszins in zwang in bladen als The New York Times en The New Yorker; http://www.rememberninofrank.org/chapters/6-nino-frank-and-the-fascination-of-noir; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Film_noir; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Raymond_Borde;

Schopenhauer en Nietzsche zijn de meest geciteerde filosofen in boeken over de film noir: https://philosophynow.org/issues/69/The_Philosophy_of_Film_Noir.

[2] De vraag of begrippen als film noir en neo-noir de culturele werkelijkheid ordenen of juist scheppen laat ik als complexe kwestie graag in dit artikel achterwege; https://thefilmsage.com/21-the-great-american-screenplays-part-iii-film-noir-in-the-war-years-a-dissertation-on-style/; https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_film_noir_titles; https://www.dga.org/Craft/DGAQ/All-Articles/1101-Spring-2011/Feature-Film-Noir.aspx; http://www.filmsite.org/filmnoir.html; http://time.com/4460487/tabloids-film-noir; http://www.rememberninofrank.org/chapters/6-nino-frank-and-the-fascination-of-noir; https://lawartscult.osgoode.yorku.ca/2011/03/the-femmes-fatales-of-film-noir/; http://geekcentricity.com/the-elements-of-neo-noir/; http://www.differencebetween.info/difference-between-noir-and-neo-noir; https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/film-noir-elusive-genre-2.

[3] https://www.theguardian.com/film/2016/oct/28/after-the-maltese-falcon-how-film-noir-took-flight; https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Maltese_Falcon_(1941_film); https://en.m.wikipedia.org/wiki/Double_Indemnity_(film); https://nl.wikipedia.org/wiki/Gilda; https://noirwhale.com/2011/07/18/film-noir-the-third-man-1949/Shadows and lies are the stars in The big combo, aldus filmcriticus Ed Gonzalez; https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Big_Combo.

[4] http://static.digischool.nl/ckv1/film/filmnoir/filmnoir1.htm.

[5] https://25yearslatersite.com/2017/10/01/david-lynch-master-of-expressionist-surrealism-part-i/; http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2010octdec/weimar.html; https://www.filminquiry.com/german-expressionism/; https://filmessaysandarticles.wordpress.com/2014/07/14/german-expressionism-influence-on-horror-film-noir/.

[6] http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2010octdec/weimar.html; https://en.wikipedia.org/wiki/Asphalt_(1929_film); In Dirnentragödie en Die freudloze Gasse ligt het accent op het stadsleven en de morele ontgoocheling: https://books.google.nl/books?id=Z8ovCwPqylgC&pg=PA287&lpg=PA287&dq=Dimentragodie+film&source=bl&ots=babsSBQHk8&sig=448eveeaTqTD4mIUVn0LAEJkEt8&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiSx_n42u3XAhXEaRQKHTdYD9QQ6AEIJzAA#v=onepage&q=Dimentragodie%20film&f=false; https://de.wikipedia.org/wiki/Bruno_Rahn; https://nl.wikipedia.org/wiki/Die_freudlose_Gasse.

[7] https://nl.wikipedia.org/wiki/Spellbound_(1945); https://www.criterion.com/current/posts/224-spellbound-love-and-psychoanalysis; http://www.indiewire.com/2012/10/5-things-you-may-not-know-about-alfred-hitchcocks-spellbound-104471/; http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2013julsep/hitchcock.htmlhttps://youtu.be/Qku4jtvtay8.

[8] https://the.hitchcock.zone/wiki/The_Blackguard_(1925); https://filmhistoryf13.wordpress.com/2013/12/08/german-expressionism-and-its-influence-on-alfred-hitchcock/; https://nl.wikipedia.org/wiki/Spellbound_(1945); https://www.criterion.com/current/posts/224-spellbound-love-and-psychoanalysis; http://www.indiewire.com/2012/10/5-things-you-may-not-know-about-alfred-hitchcocks-spellbound-104471/; https://youtu.be/Qku4jtvtay8; https://nl.wikipedia.org/wiki/I_Confesshttp://coreydufort.blogspot.nl/2006/11/ozeps-whispering-city-hitchcocks-i.htmlhttps://nl.wikipedia.org/wiki/The_Wrong_Man.

[9] http://time.com/4460487/tabloids-film-noir/.

[10] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/The_Asphalt_Jungle; https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Human_Jungle_(film); https://en.m.wikipedia.org/wiki/Female_Jungle.

[11] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Dark_romanticism

 

 

.

 

 

[12] http://www.dbnl.org/tekst/_voo013200601_01/_voo013200601_01_0002.php.

[13] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jules_Barbey_d%27Aurevilly; http://rond1900.nl/?p=7893; https://medium.com/the-nu-romantics/on-the-femme-fatale-where-did-she-come-from-where-is-she-going-abbdc15bf86c; https://britlitsurvey2.wordpress.com/2014/03/20/la-belle-dame-sans-mercy-a-song-of-unrequited-love/; Barbey d’Aureville, Het geluk in de misdaad, in: Joyce & Co, Vijf verhalen uit de Franse Zwarte Romantiek (Amsterdam 1975) pagina 165-221.

[14] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Der_blaue_Engel; https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Blue_Angel; http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/6711095/Josef-von-Sternberg-the-man-who-made-Marlene-sparkle.html; https://de.wikipedia.org/wiki/Professor_Unrat.

[15] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Baby_Face_(film); https://backlots.net/2014/04/24/baby-face-1933-and-pre-code-hollywood-morality/; https://lawartscult.osgoode.yorku.ca/2011/03/the-femmes-fatales-of-film-noir; In Hitchcocks Rope is ook een expliciete verwijzing naar Nietzsche te vinden. Zie https://youtu.be/V6JVQ7miq8U.

[16] https://youtu.be/_NkcRllnmFo.

[17] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Double_Indemnity; https://www.slideshare.net/mobile/clairewalker792/analysis-double-indemnity.

[18] Gilda trailer zie https://youtu.be/a4l2o1MEUyY ; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Gilda.

[19]

 

 

[20] https://nl.wikipedia.org/wiki/Sunset_Boulevard_(film).

[21] http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/17512/1/cult-vault-20-david-lynch-on-sunset-boulevard; http://www.openculture.com/2013/09/david-lynch-on-his-favorite-directors-including-fellini-wilder-tati-and-hitchcock.html.

[22] https://nl.wikipedia.org/wiki/Inland_Empire_(film); Voor een vergelijking tussen Hitchcock en Lynch zie 

 

 

 

 

[23] http://snc-asmedia-2010-11-rfisher.blogspot.nl/2010/11/what-is-neo-noir-or-contemporary-film.html; https://en.m.wikiquote.org/wiki/Category:Neo-noir; http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/fast-track-fandom-where-begin-neo-noir; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Neo_noir; http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/the-ten-greatest-neo-noir-films-a7340126.html; http://www.differencebetween.info/difference-between-noir-and-neo-noir.

[24] http://www.theartstory.org/artist-rothko-mark.htm; https://nl.wikipedia.org/wiki/Francis_Bacon_(schilder); https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/apr/14/francis-bacon-and-the-masters-review; https://25yearslatersite.com/2017/10/01/david-lynch-master-of-expressionist-surrealism-part-i/.

[25]. http://www.lynchnet.com/mdrive/ewoscar.html.

[26] http://www.thecityofabsurdity.com/inttalkart.html; http://www.artane.org/the-prints-of-david-lynch/; https://www.skylife.com/en/2010-04/from-painting-to-cinema; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Blue_Velvet_(film).

[27] http://www.lynchnet.com/mdrive/filmc2.html; https://www.vanityfair.com/hollywood/2017/02/mulholland-drive-david-lynch-masterpiece; https://www.trouw.nl/cultuur/een-blauw-doosje-vol-puzzelstukjes~a87b1ff9/; http://www.mulholland-drive.net/studies/10clues.htm; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mulholland_Drive_(film); https://www.popmatters.com/156103-david-lynchs-dark-doubles-2495870925.html; Mulholland drive is een lustoord voor duidingskunstenaars. Ook de twee belangrijkste actrices in deze film hebben niet geschroomd hun visie op Mulholland drive te verwoorden. Voor Naomi Watts zie: http://www.lynchnet.com/mdrive/interview.htmlDe kijk van Laura Harring (de donkerharige vamp) staat op: http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/mulholland-drive-laura-harring-david-lynch-interview-relrease-restoration-dvd-blu-ray-twin-peaks-a7746596.html; http://www.lynchnet.com/mdrive/ewoscar.html; http://www.lynchnet.com/nytime90.html; https://www.vice.com/en_uk/article/3b7gzv/mulholland-drive-was-the-film-that-made-me-328.

[28] https://nl.wikipedia.org/wiki/Twin_Peaks_(televisieserie).

[29] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Dressed_to_Kill_(1980_film); https://milliepricemedia.wordpress.com/2013/11/13/neo-noir-dressed-to-kill-1980; https://nl.wikipedia.org/wiki/Femme_Fatale_(2002); https://nl.m.wikipedia.org/wiki/The_Black_Dahlia; https://www.popoptiq.com/femme-fatale-de-palmas-looniest-neo-noir-is-also-his-best/; http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/the-ten-greatest-neo-noir-films-a7340126.html.

[30] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Leiden_International_Film_Festival.

[31] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Scarlett_Johansson.

[32] https://www.filmfestival.nl/publiek/films/parfait-amour; https://nl.wikipedia.org/wiki/Jean_van_de_Velde_(filmregisseur).

[33] Nachtengeltjes en driehoekjes, regie Frank de Rooij. Zie https://vimeo.com/251221056. Met onder meer Kim de Rooij, Vivienne Latour, Natasja Batenburg en Maurice Abcarius die voor de filmmuziek tekende. Deze teaser van De Rooij laat natuurlijk slechts een tipje van de sluier zien! Zijn neo-noir zal vermoedelijk pas in de loop van 2018 verschijnen. Film naar de gelijknamige novelle van Dorian d’Oliveira. Uitgeverij Aspekt 2018.

De Rooij maakte onder meer de documentaires M’n pa en Justus. Met Justus won hij de prijs voor de beste documentaire van 2016 tijdens het DOCfeed festival in Eindhoven; http://frankderooij.eu/.

[34] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Lost_Highway_(film); Met muziek van Rammstein, Trent Reznor (Nine Inch Nails) en David Bowie!; http://www.the13thfloor.tv/2017/04/12/explaining-what-the-hell-is-going-on-in-david-lynchs-lost-highway/; https://kurtheggers.wordpress.com/david-lynch-laura-mulvey-and-the-femme-fatale/; https://jaysanalysis.com/2014/02/17/lost-highway-1997-esoteric-analysis/; http://www.thecityofabsurdity.com/papers/mckenzie.html; http://www.thecityofabsurdity.com/losthighway/lhsynopsis.html.

[35] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Pen%C3%A9lope_Cruz.

 

 

Natasja Batenburg als femme sportive

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kim de Rooij als platinablonde vamp

 

 

 

 

 

 

Jayne Mansfields oververhitte onthaal in Leiden

Jayne Mansfields oververhitte onthaal in Leiden

Jayne Mansfield, Itsme Marks, 2017

Jayne Mansfields oververhitte onthaal in Leiden

Leidsch Dagblad, 10 oktober 1957

Exact zestig jaar geleden werd Leiden opgefleurd door het bezoek van de Amerikaanse actrice Jayne Mansfield. Zondagavond dertien oktober 1957 arriveerde de filmster met een taxi op de Stationsweg.

Voor het aldaar gevestigde Luxor werd ze onthaald door een laaiend enthousiaste menigte. Om de oververhitte gemoederen tot bedaren te brengen voelden agenten zich gedwongen hun gummiknuppel te benutten, aldus ooggetuigen uit die tijd.[1]

Na enig hardhandig geduw en getrek van haar begeleiders wist de filmdiva uiteindelijk in het Luxor te geraken. In deze bioscoop draaide Frank Tashlins The girl can’t help it, met Mansfield in de hoofdrol.[2] In deze film waren onder meer Little Richard, Fats Domino en Gene Vincent te zien en te horen. Hierdoor konden jongeren in Europa voor het eerst kennismaken met rock en roll.

De Beatles John Lennon en Paul McCartney benadrukten in latere interviews het belang van The girl can’t help it in hun muzikale ontwikkeling. Naar eigen zeggen bezochten beiden onafhankelijk van elkaar deze film in de zomer van 1957. Om de gestelde leeftijdsgrens te ontduiken werd van een nepsnorretje gebruik gemaakt.[3]

Leiden en de diva

In het Luxor, Itsme Marks, 2017

In het Luxor werd Mansfield verwelkomd door bioscoopdirecteur Uges. De actrice zal niet hebben geweten dat deze man bijkans de gehele Leidse cinematraditie belichaamde. Zijn vader had namelijk in 1923 het theater gekocht van Hartman, die vanaf 1908 als eerste in Leiden films liet vertonen.[4]

Na de onvermijdelijke fotoshoot schotelde de bioscoopbezitter haar enkele vragen voor. Zoals gebruikelijk beperkte de filmster zich tot gepolijste antwoorden. Holland is beautiful but Leyden the best, konden de aanwezige journalisten zodoende voldaan noteren.[5]

Opmerkelijk zijn de neerbuigende en soms zelfs vijandige reacties uit die tijd. Ze drijft voor 99,5 procent op seks en voor een half procent op talent, stelde een scribent, naar ik aanneem op eigen kracht, vast. Dat halve procent bestond volgens hem uit Mansfields vermogen om de diepe zakken van de aandeelhouders van Fox te spekken. Maar ze heeft geen enkel acteer-talent.[6]

Mansfield studeerde drama aan de universiteit van Texas en theaterwetenschappen aan de universiteit van Californië.[7] Daarna vertolkte ze twee jaar lang op Broadway de hoofdrol in George Axelrods toneelstuk Will success spoil Rock Hunter? [8] Haar eerste filmrol kreeg ze in Female jungle, een film noir uit 1955.[9]

In 1957 gingen verschillende films met haar in roulatie, waaronder The burglar, Kiss them for me en The wayward bus, naar een verhaal van John Steinbeck.[10] In dat jaar won ze tevens een Golden Globe. Actrices die deze prijs eveneens in de wacht wisten te slepen zijn Tippi Hedren, Jane Fonda en Bette Midler, om maar enkele andere wereldsterren te noemen.[11]

Een Leidse blogger beweert als klein ventje in het Luxor door de filmster op zijn voorhoofd te zijn gekust terwijl hij op zijn vaders schouders zat.[12] Een diepere impact van Mansfields komst naar Leiden kon ik via Google verder niet ontdekken. Of er negen maanden na haar bezoek aan de Sleutelstad een geboortegolfje volgde, heb ik echter niet nagetrokken.

Mansfields bezoek aan Nederland duurde vijf dagen. Op internet zijn hiervan nog talloze foto’s te vinden. De hieronder afgebeelde foto van Ben van Meerendonk met de actrice op Schiphol doet denken aan het filmfragment uit Fellini’s La dolce vita waarin Anita Ekberg de vliegtuigtrap afdaalt en wordt opgewacht door de later zogeheten paparazzi.[13]

Op Schiphol

De actrice en het frame

In zekere zin was het televisie-interview van Wim Sonneveld met de actrice een prachtige afsluiting van haar verblijf in Holland. Mansfields professionaliteit is opvallend; dat ontbreekt bij haar gastheer. Zo informeerde Sonneveld een tikkeltje vals of ze familie was van Katherine Mansfield. Als hij zijn gezond verstand had benut, of enige research had laten doen, zou hij hebben geweten dat ze was getrouwd met Paul Mansfield en dat ze een dochtertje had.[14]

Dat ze de naam van haar man had aangenomen, hoorde bij de mores van die tijd. De filmster diende Sonneveld fraai van repliek door nuchter naar haar huwelijk en de naam van haar man te verwijzen. Vervolgens roemde ze de korte verhalen van de door haar gastheer genoemde, uit Nieuw-Zeeland afkomstige, schrijfster.[15]

Later in het interview probeerde hij haar nog een keer als leeghoofd te framen met een vraag over Europese films. Maar Mansfield bleek dusdanig goed op de hoogte dat de vragensteller het hier gelijk bij liet. Ook is het opvallend dat Sonneveld onmiddellijk wegkeek na het stellen van elke vraag en zijn gaste terstond onderbrak; boeiden haar antwoorden hem niet?

Sonneveld was overigens geenszins onbekend met Hollywood. Hij speelde namelijk een piepklein rolletje in de film Silk stockings (1957) waarin Fred Astaire en Cyd Charisse schitterden.[16]

Mansfield bezocht in veertig dagen tijd zestien Europese landen. Deze trip werd bekroond door de kennismaking met de toen nog piepjonge Elizabeth II van Groot-Brittannië.[17] Direct na haar terugkeer in de USA kocht ze een bijzonder riante villa die later de Pink Palace werd genoemd.[18] In het daarop volgende jaar trouwde ze met voormalig Mr. Universe, Mickey Hargitay. Een aantal maanden later schonk ze het levenslicht aan haar eerste zoon.[19]

 De kunst der zelfpromotie en overweldigende verlangens

Het heeft er veel van weg dat ze een levenslange romance onderhield met haar publiek. Cultivate your curves. They will be dangerous, but won’t be avoided.[20] Deze uitspraak van haar vakgenote Mae West heeft ze zich vast en zeker ter harte genomen!

Mansfield was verslaafd aan aandacht. She had to have that spotlight all the time, schrijft haar biograaf Raymond Strait.[21] De camera had een magnetisch effect op haar, zoals ook uit allerlei interviews blijkt.[22] Television and I were meant for each other, om het in haar eigen woorden te zeggen.[23]

Mansfields levensstijl was geenszins ongebruikelijk gezien het gedrag van andere godinnen van het witte doek. Sterker, het icoon uit de jaren vijftig steekt eerder wat povertjes af in vergelijking met bijvoorbeeld iemand als Barbara LaMarr, Amerika’s meisje dat te mooi was.

LaMarr was verslaafd aan heroïne en cocaïne. Bovendien versleet ze in tien jaar tijd vijf echtgenoten en duizenden minnaars. Minnaars zijn net als rozen; het mooiste per dozijn, vond ze. Ze stierf op zesentwintigjarige leeftijd, volgens geruchten ten gevolge van uitputting.[24]

Tallulah Bankhead was, evenals Mansfield, gezegend met een fikse dosis exhibitionisme. Ze was (ook vast daarom) een graag geziene gast op feesten. Ze werd dronken en trok dan zonder enige aanleiding haar kleren uit, vertelde eens de ballerina Tamara Geva. 

Ik heb alle mannen hier al gehad. Nu ben jij aan de beurt. Deze beginzin gebruikte Bankhead veelvuldig als ze hier of daar een haar onbekende man tegenkwam. Tevens was ze verzot op drank en pillen. Samen met de schrijver Tennesssee Williams ging ze zich graag te buiten aan liederlijk gezuip.[25] Haar laatste hoorbare woord schijnt whisky te zijn geweest.[26] Mansfield moet volgens haar biograaf Strait trouwens ook een behoorlijke voorliefde voor alcoholica hebben gehad.[27]

De hedendaagse cultregisseur John Waters is nog altijd buitengewoon lyrisch over Mansfield. She sums up the fifties. She is a glamourgirl gone bezerk. Beyond glamour. She is from outerspace, basically, liet hij in een interview weten.[28]

Mansfield beheerste de kunst der zelfpromotie als geen ander.[29] Deze vaardigheid heeft zonder twijfel ook een rol gespeeld in het bereiken van haar wereldfaam. Bovendien maakte deze gave haar tot meervoudig miljonaire. Een interessant feit is dat haar eerste echtgenoot onder meer journalistiek heeft gestudeerd en als public relations manager werkzaam is geweest. Of hij een rol heeft gespeeld in de mediabewustheid van de filmster kan ik niet zeggen, want dat heb ik niet onderzocht.[30]

Vijftig jaar geleden werd Mansfield het slachtoffer van een dodelijk auto-ongeluk. Ouder dan vierendertig is ze niet geworden. Haar overlijden was wereldwijd voorpaginanieuws. Het Leidsch Dagblad kon vanzelfsprekend niet achterblijven om hiervan verslag te doen.

Femmes fatales en comédiennes

Mansfield is niet weg te denken uit de populaire cultuur. Nog steeds worden er films, boeken en toneelstukken aan haar gewijd.[31] Ook door musici worden nog geregeld odes aan haar gebracht, zoals blijkt uit de song Kiss them for me van Siouxsie and the Banshees.[32]

Dit jaar trad (ook) in Leiden Kassett op met een toneelstuk over Mansfield en haar denkbeeldig huwelijk met Arthur Schopenhauer, een nogal zwaarmoedige Duitse denker.[33] Dit stuk heb ik helaas niet gezien; ik heb me met de trailer moeten behelpen.[34]

In zijn algemeenheid kan ik zeggen dat als er geen platinablonde vrouwen zouden bestaan, ze hadden moeten worden uitgevonden. Godlof zijn er echter de iconen van de jaren vijftig! Gemakzuchtige stereotypen zijn er daarom nu te over. Die te verwoorden is geen enkel probleem.

Om dit bij vrouwen met een andere haarkleur of teint te doen, wordt vanzelfsprekend als een te groot risico ervaren. Minzaam zwijgen is dan onmiskenbaar het prudente motto. Overigens begon Mansfield haar loopbaan als brunette. En in een paar latere films is ze wederom in deze haarkleur te bewonderen![35]

Mansfield leeft momenteel vooral voort als comédienne door haar rollen in The girl can’t help it en Kiss them for me. Dit geldt evenzeer voor Marilyn Monroe die dankzij The seven year itch en Some like it hot als comédienne de eeuwigheid is ingegaan.

Toch hebben deze pronkjuwelen uit de jaren vijftig ook in film noirs als femme fatale geschitterd. Monroe speelt bijvoorbeeld in Niagara op onnavolgbare wijze een vrouw die het plan heeft opgevat om haar echtgenoot te vermoorden in de hoop er daarna met haar minnaar vandoor te kunnen gaan.[36] In The burglar behoort het door Mansfield vertolkte personage evenzeer tot het fascinerende type van de fatale vrouw.

Gelukkig zijn de meer verlichten onder ons in staat om een filmrol van de realiteit te onderscheiden. Dit geldt natuurlijk niet alleen voor de vertolking van een moordlustige vrouw, maar ook voor de rol van een beeldschone maar niet al te snuggere blondine…

Internet en eeuwige schoonheid

In een recensie van Kester Freriks van het eerder aangehaalde toneelstuk staat de verzuchting dat er een natuurkundige aan Mansfield verloren is gegaan, gezien haar uitzonderlijk hoog IQ en haar studieresultaten.[37] Dat ze als natuurwetenschapper maatschappelijk werkzaam had kunnen zijn, valt inderdaad allerminst uit te sluiten.

Het kan echter geen kwaad te beseffen dat ze heeft bereikt wat ze wilde. Ik wil beroemd worden, moet ze op jonge leeftijd tegen haar moeder hebben gezegd.[38] Dit is haar zonder meer gelukt! Daarnaast wilde ze graag kinderen, ook al werd ze hierin door de filmbazen tegengewerkt. Dat ze schatrijk is geworden door al haar werkzaamheden, viel hierboven al te lezen.

I have fine, healthy, normal girlish impulses and I always make sure to obey them, schijnt Mansfield ooit gezegd te hebben.[39] Gelet op haar werk als actrice en haar status al wereldster heeft ze ruimhartig tegemoet kunnen komen aan haar behoeften. Ze heeft zich helemaal kunnen uitleven en haar publiek genoot ervan, om het minder verbloemd te formuleren.

Over haar eerste echtgenoot kon ik via Google niets vinden, op zijn overlijdensbericht uit 2013 na. Paul Mansfield wordt hierin geroemd als docent Engels en verder was hij geruime tijd in een kerkelijke functie actief voor de gemeente waartoe hij behoorde.[40] Ook mooi; dat valt werkelijk niet ontkennen.

Mansfield leeft evenwel voort. Virtueel zelfs op het uitbundige af. Het internet wemelt bovendien van aan haar gewijde fanpagina’s. Bovendien is de actrice op Twitter actief en ook op Facebook laat ze regelmatig nog van zich horen.[41]

 

In Volendams kostuum

 

Als brunette
De Telegraaf, 12 oktober 1957

 

 

 

 

 

 

Noten

[1] Het Leidsch Dagblad heeft het over duizend aanwezigen. De Leidse Courant over maar liefst tweeduizend! Leidsch Dagblad, 14 oktober, pagina 3. Zie:https://leiden.courant.nu/issue/LD/1957-10-14/edition/0/page/3 ; Leidse Courant, 14 oktober, pagina 2. Zie: https://leiden.courant.nu/issue/LLC/1957-10-14/edition/0/page/2.

De twee tekeningen bij dit artikel zijn vervaardigd door de onvolprezen Leidse kunstenares Itsme Marks. Zie verder: http://www.doriandoliveiradandyisme.nl/itsme-marks-laatbloeier-leven-als-lijnenspel/ en https://kunstvanmarks.exto.nl

[2] http://lwlies.com/articles/jayne-mansfield-performance-in-the-girl-cant-help-it/; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Frank_Tashlin; https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Girl_Can%27t_Help_It; http://www.cliomuse.com/the-girl-cant-help-it.html; http://www.tcm.com/this-month/article/444686%7C445031/The-Girl-Can-t-Help-It.html.

[3] http://www.imdb.com/title/tt0049263/trivia?ref_=tt_trv_trv.

[4] Leidse Courant, 30 augustus 1958, pagina 6.

[5] Leidse Courant, 14 oktober 1957, pagina 2.

[6] Leidse Courant, 12 oktober 1957, pagina 3; Haar beroepsgenote Bette Davis formuleerde dit vileiner en veel geestiger: Dramatic art in her opinion is knowing how to fill a sweater. Zie: http://internetdebris.blogspot.nl/2012/01/jayne-mansfield.html.

[7] https://en.wikipedia.org/wiki/Jayne_Mansfield; http://www.imdb.com/name/nm0543790/bio.

[8] http://www.okcmoa.com/bachelors-bombshells-will-success-spoil-rock-hunter-1957/; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Will_Success_Spoil_Rock_Hunter%3F_(play); https://nl.wikipedia.org/wiki/George_Axelrod; https://nl.wikipedia.org/wiki/Will_Success_Spoil_Rock_Hunter%3F.

[9] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Female_Jungle; https://youtu.be/jcIBasZEdU8.

[10] https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Burglar; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Kiss_Them_for_Me_(film); http://www.carygrant.net/reviews/kiss.html; http://intellectualmediocrity.blogspot.nl/2011/11/wayward-bus-john-steinbeck.html; https://en.wikipedia.org/wiki/The_Wayward_Bus_(film); https://youtu.be/WEc88ORZuKw.

[11] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Golden_Globe_Award_for_New_Star_of_the_Year_%E2%80%93_Actress.

[12] https://plazilla.com/page/4295019292/jayne-mansfield-s-car-filmrecensie-en-geestige-anekdote-taco.

[13] https://youtu.be/D8Xm3Kfazbo; Voor meer foto’s van deze filmster met Holland als decor zie: https://www.flickr.com/photos/iisg/4114741080/in/photostream/.

[14] https://en.wikipedia.org/wiki/Jayne_Mansfield.

[15] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Katherine_Mansfield.

[16] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Silk_Stockings; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Silk_Stockings_(film); https://nl.wikipedia.org/wiki/Wim_Sonneveld.

[17] De Telegraaf, 6 november 1957, pagina 2.

[18] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jayne_Mansfield%27s_Pink_Palace.

[19] https://en.wikipedia.org/wiki/Mickey_Hargitay; http://www.imdb.com/name/nm0543790/bio.

[20] https://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/maewest384176.html.

[21] http://www.hollywoodreporter.com/features/jayne-mansfield-first-reality-star-1017771.

[22] https://youtu.be/9UuzLW-3xdU.

[23] http://www.hollywoodreporter.com/features/jayne-mansfield-first-reality-star-1017771.

[24] N. Cawthorne, Het seksleven van de Hollywooddiva’s. Dromen en schandalen (Hedel 2000) pagina 12; https://nl.wikipedia.org/wiki/Barbara_La_Marr.

[25] https://en.wikipedia.org/wiki/Tallulah_Bankhead; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tennessee_Williams.

[26] N. Cawthorne, Het seksleven van de Hollywooddiva’s. Dromen en schandalen (Hedel 2000) pagina 138; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tallulah_Bankhead.

[27] R. Strait, Here they are Jayne Mansfield (New York 1992) pagina 222. Zie https://books.google.nl/books?id=1SdKmX_KPqAC&pg=PA222&lpg=PA222&dq=did+jayne+mansfield+drink+much&source=bl&ots=AQlsi7zncU&sig=G6-sDxIFdyZL55ivgToJCl3U0R4&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiAj_-ynOHWAhVBJVAKHboiDhoQ6AEIXzAI#v=onepage&q=did%20jayne%20mansfield%20drink%20much&f=false.

[28] https://youtu.be/-n3vyvEPgOw; https://en.m.wikipedia.org/wiki/John_Waters.

[29] http://bombshells.com/galleries/jayne-mansfield/jayne-mansfield-biography/; http://www.encyclopedia.com/arts/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/publicity-and-promotion; Het internet is momenteel in de greep van de zelfpromotie. Vrouwen met prachtige haren laten iedereen hiervan meegenieten via YouTube. Op Instagram zijn er superbe vrouwen te zien die dagelijks nieuwe foto’s van zichzelf tonen, na hun zoveelste fitnesstraining. Hun miljoenen volgers smullen hier natuurlijk van. Waar Mansfield nog moest acteren, blijken haar seksegenoten van nu een nog veel snellere weg te hebben gevonden naar geld en faam.

Zie: https://youtu.be/91pDbbP8eF8; http://www.cosmopolitan.com/health-fitness/a42715/everyone-is-following-these-instagram-fitness-stars/; https://youtu.be/zerrjut-wws.

[30] https://en.wikipedia.org/wiki/Jayne_Mansfield.

[31] In de novelle Nachtengeltjes en driehoekjes speelt Jayne Mansfield ook een intrigerende rol, maar meer mag ik nu niet van mijn uitgever verklappen. Zie Nachtengeltjes en driehoekjes. Dorian d’Oliveira, met illustraties van Itsme Marks! Uitgeverij Aspekt 2018.

[32] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Siouxsie_and_the_Banshees; http://www.imdb.com/name/nm0543790/bio.

[33] https://www.veenfabriek.nl/wat/veenproef-kassett-hoofdrol/; https://www.veenfabriek.nl/nieuws/hoofdrol-kassett-reprise-op-nacht-kunst-kennis-leiden/; https://www.theaterkrant.nl/recensie/hoofdrol/kassett/; https://www.visitleiden.nl/nl/uitagenda/veenproef-kassett-hoofdrol; http://denkjewel.nl/seksbom-jayne-mansfield-ogen-filosoof-schopenhauer/; http://mckassett.nl/projecten/;https://www.filosofie.nl/nl/agenda/16514/filosofische-locatievoorstelling-hoofdrol.html.  

De pessimistische uitspraken van Schopenhauer over de mens blijven boeien.  Maar zijn denkbeelden over muziek nog meer, wat mij betreft. Zie https://www.brainpickings.org/2016/04/28/schopenhauer-on-the-power-of-music/; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Arthur_Schopenhauer; https://ebooks.adelaide.edu.au/s/schopenhauer/arthur/essays/chapter10.htmlhttp://thephilosophersmail.com/relationships/the-great-philosophers-arthur-schopenhauer/.

[34] https://youtu.be/GMzDX03LSFY.

[35] Voor de liefhebbers van Mansfield als brunette: https://youtu.be/6pcC3a1iYls.

[36] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Niagara_(film)Ik meen dat Monroe dit wandelingetje in Niagara sheer pleasure noemde. Sensitieve filmfans zullen dit zeker beamen. Zie https://youtu.be/70KVvC4LzFU

[37] https://www.theaterkrant.nl/recensie/hoofdrol/kassett/.

[38] http://clubpinup.blogspot.nl/2005/12/club-pinup-biography-jayne-mansfield.html; https://en.wikipedia.org/wiki/Jayne_Mansfield; Voor een analyse van schoonheidsidealen in de recente Amerikaanse geschiedenis zie: 

 

 

 

[39] J. Pascall en C. Jeavons, A pictorial history of sex in the movies (London 1975) pagina 176.

[40] https://jaynemansfieldhouseoflove.wordpress.com/2013/06/12/r-i-p-paul-mansfield-nov-28-1929-june-8-2013/; https://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=112017142 Paul Mansfield.

[41] Mansfield houdt er verscheidene Twitteraccounts op na. Tot mijn gepaste vreugde mocht ik onlangs op Facebook bevriend met haar worden. Zo ver als Jan Cremer kan ik het helaas nooit brengen. Hij schijnt namelijk een zeer korte affaire met de filmster te hebben gehad. Bovendien droeg hij zijn boek Ik, Jan Cremer aan haar op. In de USA bereikte dit boek de status van bestseller. Maar ik treur niet. Virtueel ben ik te zien naast Mansfield! Voor de ongelovigen onder ons… Tik Dorian d’Oliveira en Jayne Mansfield in en druk daarna op afbeeldingen; https://www.facebook.com/groups/185250345139905/; https://twitter.com/jayne_forever; https://twitter.com/jaynemansfieid; https://twitter.com/the_sexsymbol; https://twitter.com/jaynemansfieldf; Nieuwsblad van het Noorden, 19 augustus 1966. Zie: http://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=jan+cremer&facets%5Bperiode%5D%5B%5D=2%7C20e_eeuw%7C1960-1969%7C1966%7C&facets%5Btype%5D%5B%5D=artikel&facets%5Bpapertitle%5D%5B%5D=Nieuwsblad+van+het+Noorden&page=3&sortfield=date&coll=ddd&identifier=ddd%3A010869489%3Ampeg21%3Aa0046&resultsidentifier=ddd%3A010869489%3Ampeg21%3Aa0007.

 

 

Angela Robson en de realiteit van de kleurenbom

Angela Robson en de realiteit van de kleurenbom

 De droomtijd, Angela Robson, 2014

Angela Robson en de realiteit van de kleurenbom

Ik aanbid de natuur. Ik ben gefascineerd door haar pracht en kracht. In de natuur ervaar ik ook de magie en het mysterie van het bestaan. Dat is ook allemaal terug te zien in mijn werk.

De Leidse kunstenares Angela Robson schildert voornamelijk landschappen, zeegezichten en aan fantasy ontsnapte wezens. [1] Haar doeken zijn zonder meer klinkklare kleurenbommen. De majestueuze macht van de natuur toont zich daarbij in alles. Een vage angst voor naderend onheil maakt zich bovendien geregeld van de kijker meester.[2]

Op mijn vraag of bovenstaande zinnen haar werk goed typeren, reageert Robson met een citaat. Draw strength from the earth and repay her with beauty. Dat is ook mijn levensmotto. Je weet vast niet welk nummer ik nu citeer. Die band lijkt me namelijk niks voor jou. [3]

  Geef mij maar een emotionele bom!

Robson vertelt weinig met realisme te hebben. Ik weet eigenlijk ook niet wat dat is. Kan jij het definiëren? Schilderen naar het leven soms? Als dat realisme is, geef mij dan maar een emotionele bom. Mijn schilderijen laten vooral ook zien dat er meer is tussen hemel en aarde dan menigeen bevroedt. Een spiritueel levensgevoel ligt aan mijn werk ten grondslag. 

Hierna bracht ze enthousiast haar romantische inborst ter sprake. Als klein meisje droomde ik er al van te worden weggevoerd door de prins op het witte paard. Mijn tienertijd bracht ik goeddeels lezend op bed door. Ik raakte verslaafd aan fantasy. Ik dweepte met David Eddings, Charles de Lint en John Tolkien.[4]

In die periode leerde Robson ook het werk van de Prerafaëlitische Broederschap kennen.[5] Hun manier van schilderen, die fraaie vrouwelijke modellen en natuurlijk hun uitbeelding van allerlei legenden. Ik kreeg daar toen geen genoeg van.

Een boeiende toevalligheid is dat de later door een jury, vanwege zijn middelmatige vertelkunst en pover proza, voor de Nobelprijs afgewezen Tolkien in zijn jeugd in de ban geraakte van Rossetti en zijn bentgenoten.[6]

 Lady Lilith

Lady Lillith, Rossetti.
Lady Lillith, Dante Rossetti, 1868

Het meest iconische prerafaëlitische schilderij is naar mijn idee Lady Lilith van Dante Gabriel Rossetti.[7] Met dit werk schiep hij een veelbesproken femme fatale. Vooral haar weelderige haardos werd door menigeen gevreesd; het zou mannen tot haar slaven maken.

Lilith paste niet in de gebruikelijke negentiende-eeuwse zoetheid waarbij al snel termen als engel en morele zuiverheid vielen als een vrouw ter sprake kwam. Lilith is machtig, duister en door haar schoonheid levensgevaarlijk. Zij is een genadeloze femme fatale die otherness symboliseert.[8]

Degenen die The mists of Avalon als boek of verfilming kennen weten dat de vrouwen in deze Arthur legende vaak opvallend lang rood haar hebben.[9] Ik vraag me af of Rossetti’s Lady Lilith hieraan debet is. Hoe beeldbepalend is zijn schilderij nadien geworden? Ik heb dit echter niet onderzocht; ik kan er dus weinig zinnigs over zeggen.

Leiden 

Herne, Angela Robson, 2015

Robson is overduidelijk gericht op de internationale markt. Haar websites zijn grotendeels in het Engels geschreven. Mijn kunst wordt wereldwijd verkocht, maar in het bijzonder toch in Australië, Nieuw-Zeeland een de Verenigde Staten. Achter deze internationale oriëntatie schuilt een intrigerend verhaal. 

Er was namelijk eens een peuter die met haar uit Australië afkomstige ouders naar Leiden verhuisde omdat haar vader aan de universiteit aldaar een baan aangeboden had gekregen. In de sleutelstad promoveerde hij ook en nadien doceerde hij er een aantal jaren Javaanse talen. Na zijn academische loopbaan in Leiden werd Robson (assistant) professor aan de in Melbourne gevestigde Monash university.[11]  

Ook Robsons moeder is als vertaalster nauw verbonden met de Leidse universiteit. Zo werkte ze onder meer mee aan Leiden Oriental Connections 1850-1940, onder leiding van Willem Otterspeer.[12]

De hoogleraarsdochter werkt momenteel eveneens voor de Leidse universiteit, na de succesvolle afronding van haar studie Engelse literatuur. Aanvankelijk wilde ik mijn thesis over Jean Rhys schrijven, maar dit werd me ontraden. Er is namelijk al zoveel over haar geschreven.

Rhys is onder meer bekend van Wide Sargasso sea, een prequel van Jane Eyre.[13] Met deze roman werpt Rhys een geheel ander licht op het wereldberoemde verhaal van Charlotte Brontë. Een aantal critici beschouwen het als een postkoloniaal antwoord op Jane Eyre.

 Literatuur en zelfbeeld

Bretonse kust, Angela Robson

Uiteindelijk studeerde Robson af op het werk van Jamaica Kincaid. Etniciteit, identiteit en zelfbeeld zijn onderwerpen die me namelijk al lang bezighouden. In mijn eigen leven heeft dit ook gespeeld, nog steeds eigenlijk.

Google leerde me dat Kincaid al jarenlang als hoogleraar aan Harvard is verbonden en oorspronkelijk uit Antigua komt. Postkolonialisme, ras en identiteit zijn haar grote onderwerpen. Kincaid woont al geruime tijd in Vermont en bloemen kweken is een van haar passies waar ze ook geregeld over schrijft.[14]

Ik heb me altijd anders gevoeld. Ik ben gepest en heb last van allerlei jeugdtrauma’s. Ik bezit de Australische en Nederlandse nationaliteit, maar door mijn (Javaanse) biologische moeder voel ik me vooral exotic. I’m certainly exotic! 

De aan de Leidse universiteit verbonden Liesbeth Minnaard citeert in haar bespreking van Lodewijk van Deyssels Blank en geel Graham Huggan. Deze denker beschouwt exotisme als een esthetische manier van waarnemen die otherness produceert.[16] Exotisme maakt mensen en landschappen vreemd en anders terwijl de indruk wordt gewekt dat ze liefdevol worden binnen gesloten.

De negentiende-eeuwse roman Carmen van Prosper Mérimée is eveneens een interessant voorbeeld van het scheppen van otherness.[17] In dit verhaal speelt een zigeunerin de hoofdrol, met Spanje als exotisch decor. Door de schrijver wordt ze als anders neergezet. Bovendien is Carmen een femme fatale, ongebreideld bovendien in haar vrijheidszin. Zij staat in contrast met het eigene en vertrouwde. Carmen symboliseert otherness!

Achterstelling

Wie is achtergesteld en wie niet? Wat zijn eigenlijk de argumenten waarmee iemand zich een exoot mag noemen? Wie hoort erbij en wie wordt buitengesloten? Deze vragen drongen zich tijdens mijn interview met Robson geleidelijk op. Tegelijkertijd begon het nummer The ‘in’ Crowd van Bryan Ferry door mijn hoofd te spoken.[18]

De geschiedenis van Nederland trok in gedachten in ijltempo aan me voorbij. Volstrekt willekeurig schoten me twee evident achtergestelde groepen te binnen. Allereerst de kinderen van ouders met onvoldoende financiële middelen voor wie lange tijd studeren niet was weggelegd.

Pas dankzij de invoering van de studiebeurs in de jaren vijftig van de vorige eeuw konden ook deze kinderen colleges volgen bij professor Robson, om maar een Leidse geleerde te noemen. Eindelijk konden zij zich laven aan de tempel der wijsheid, iets dat daarvoor zo goed als onmogelijk was.[19]

Een andere achtergestelde groep zijn de rooms-katholieken geweest. Na de invoering in 1575 van het calvinisme als staatsgodsdienst werd het grootste deel van de Nederlandse bevolking gekneveld. Zo was het bijvoorbeeld voor katholieken verboden om hoogleraar te worden. Omstreeks 1900 waren er in Nederland slechts twee katholieke professoren.[20] Pas na de oprichting van de Nijmeegse universiteit (1923) nam het aantal hoogleraren met deze religieuze achtergrond toe.[21]

 Artistieke verbondenheid

Sequoia’s, Angela Robson

Op mijn vraag of ze iets heeft met het neosymbolisme van toonaangevende Leidse kunstenaars als Jacob Kanbier en Justus Bakhuizen van den Brink antwoordt ze ontkennend.[22] De Haagse School boeit me evenmin. Dit geldt ook voor De Stijl. Eigenlijk heb ik weinig met kunststromingen in Nederland.[23]

Georgia O’Keeffe en Frida Kahlo bewonder ik niet zozeer om hun kunst, maar vanwegen hun moed.[24] Met de impressionisten voel ik affiniteit, zeker ook met Australische schilders zoals Arthur Streeton en Tom Roberts.[25] Hoe zij het landschap wisten te vatten! Je voelt de hitte; je ziet de weidsheid. Ik probeer hun schilderstijl na te volgen, die vind ik prachtig.

Tot mijn verrassing begon Robson ongevraagd plots aan een opsomming van een aantal Leidse kunstenaressen. Ik vind het werk van Joke Elzinga, Fenny van de Wal, Annemarie van der Vlist en Eva de Visser heel mooi. Hun natuurweergave, hun kleurgebruik en zeker de techniek van Eva vind ik erg knap.[26]

 De vraag naar het eigene

Roger Scruton en Thierry Baudet hebben het nodige over de afkeer van het eigene geschreven.[27] Beide denkers hebben niets op met multiculturalisme. Ze verzetten zich tegen de uitholling van de nationale autonomie en zijn beducht voor groepsvorming waarbij de etniciteit van de betrokkenen alles bepalend is. Het volstrekt op zichzelf gericht zijn van bepaalde groepen associëren ze met cliëntelisme en een gebrek aan interesse en empathie voor mensen buiten de eigen sfeer. Het is de angst voor de terugkeer van het stamdenken op Europese bodem, als ik hun denkbeelden eventjes mag samenvatten.

Dat kan allemaal zo zijn, maar het eigene acht ik toch vooral een ideologisch bedenksel, alle nationale en regionale canoniseringen ten spijt. Het is in ieder geval allerminst een gegeven, maar veeleer een sociale constructie.

Scruton heeft etniciteit vervangen door containerbegrippen als traditie en geschiedenis. De tradities zijn bepalend, niet het individu. Hiermee schaart Scruton zich in het kamp der collectivisten!

Er zijn echter zoveel identiteiten die een mens heeft, dit alles afhankelijk van de invalshoek. Onze identiteiten scheppen we zelf wel. Wij zeker! [28] Met deze zinnen uit Nachtengeltjes en driehoekjes heeft Scruton helemaal niks. Een zelfbewust individu is namelijk al snel ontworteld in zijn ogen.[29]

Gelukkig is er een mogelijkheid om de heerschappij van de roedelriedel en het clubjesgekakel te voorkomen, of dat nu via etnische achtergronden gaat of door het celebreren van een geïdealiseerd verleden, zoals bij Scruton het geval is. Gert Jan Geling pleit in een artikel, dat tot nu onvoldoende aandacht heeft gekregen, voor de belangen van vrijzinnige individuen die zich niet willen laten ringeloren door de roedelriedel. Geling kiest voor kosmopolitisme en diversiteit, maar niet voor multiculturaliteit. Hokjes hunkering op grond van geschiedenis of huidskleur is hem een gruwel. Het gaat Geling om het nieuwsgierige individu dat zich niet wil laten knevelen door groepsgeest.[30]

 

Eucalyptusboom, Angela Robson, 2015

Dort wo Du nicht bist

Het levensgevoel van Robson is dat van een romantische zoeker. Bij tijd en wijle kreeg ik tijdens mijn interview met haar het idee dat ze eventjes was weggelopen uit Schuberts magistrale Die Winterreise. De hoofdpersoon in deze liederen voelt zich een buitenstaander. Hij is iemand die anders is, naar zijn idee. Vanzelfsprekend kan de luisteraar niet anders dan met hem meeleven.[31]

Mijn indruk is dat Robson zich alleen in de wereld van de kunst waarlijk thuis voelt. In de alledaagse werkelijkheid wordt ze al snel overvallen door het verlangen elders te zijn. Om uit Schuberts Der Wanderer te citeren: Dort, wo Du nicht bist, Dort ist das Glück.[32]

Of dit laatste ook geldt voor de nu volgende uitspraken van Robson, laat ik ter beoordeling aan de lezeres. Ik wil eigenzinnig blijven; een eenling die nog erg mooie schilderijen zal gaan maken. Toch verlang ik er ook naar erbij te horen. Voor een lidmaatschap van Ars en een atelier aan Haagweg 4 zou ik tekenen. Ik heb het dan gehaald. Dan ben ik iemand. Dan ben ik one of them.[33]

 

 

Op zoek naar het onbekende, Angela Robson, 2016

 

Vrouwenportret, Angela Robson

 

 

 

 

 

Noten

[1] Een tentoonstelling exclusief gewijd aan het werk van Robson is van 9 tot 30 september te zien in The ABC Treehut, Lange Poten 23 in Den Haag. Van 5 tot 29 oktober exposeert zij samen met andere aan Galerie Beeldschoon verbonden kunstenaars in de Old school, Pieterskerkhof 4a te Leiden.

Schilderijen van Robson zijn te zien op: http://www.peartreeart.com/; http://www.kuco.nl/kunstenaar.php?kunstenaar=119 en http://galeriebeeldschoon.nl/de%20kunstenaars/angela%20robson.html.

Angela Robson volgde tussen 2008 en 2017 diverse cursussen bij Ars aemula naturae en kreeg les van onder meer Peter Duivenvoorden (De Werkplaats) en Barthel Brussee (Koninklijke academie van Beeldende Kunsten te Den Haag).

[2] Saillant is het verschil met de Leidse kunstenares Ineke de Vries wier natuurweergave eerder lieflijk en zelfs genotvol is. Voor De Vries zie http://www.doriandoliveiradandyisme.nl/ineke-vries-en-kunst-als-kijkgenot/.

[3] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Silly_Wizard; https://genius.com/Silly-wizard-the-chill-eastern-winds-lyrics.

[4] https://nl.wikipedia.org/wiki/David_Eddings; https://www.theguardian.com/books/2009/jun/04/david-eddings-dies; https://nl.wikipedia.org/wiki/Charles_de_Lint; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/J.R.R._Tolkien; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Fantasy_literature.

Robsons schilderij Herne verwijst naar Charles de Lints verhaal Greenmantle. 

[6] Deze bentgenoten zijn William Hunt en John Millais; de andere leden van de Prerafaëlitische Broederschap. Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Prerafa%C3%ABlieten.

[7] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Lady_Lilith; http://themotherhouseofthegoddess.com/2015/03/11/the-goddess-lilith-reclaiming-womens-power-survival/http://feminism.eserver.org/theory/papers/lilith/bodybeau.html; http://arcadiasystems.org/academia/perseph.html; https://feminism.eserver.org/theory/papers/lilith/femmeftl; https://books.google.nl/books?id=yCKoDQAAQBAJ&pg=PT115&lpg=PT115&dq=rossetti+on+lilith&source=bl&ots=erD5xxgZKM&sig=6qJml-n5ATHZIZMRuhANROhaXOM&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiB9fC52K3WAhUJLlAKHTtKBU44ChDoAQhgMBI#v=onepage&q=rossetti%20on%20lilith&f=false.

[8] https://speakingvisuals.wordpress.com/2016/07/19/a-dangerous-beauty-pre-raphaelite-women-and-their-legacy/; https://www.ngv.vic.gov.au/essay/arthur-hughess-la-belle-dame-sans-merci-and-the-femme-fatale/.

[9] https://nl.wikipedia.org/wiki/Marion_Zimmer_Bradleyhttps://en.wikipedia.org/wiki/The_Mists_of_Avalon; https://www.moviemeter.nl/film/27622; https://youtu.be/Eba-8iTO6A4.

[11] http://profiles.arts.monash.edu.au/stuart-robson/; http://profiles.arts.monash.edu.au/stuart-robson/http://www.thejakartapost.com/news/2013/08/21/stuart-owen-robson-for-love-language.html.

[12] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Willem_Otterspeer; W. Otterspeer, Studies in the history of Leiden University. Deel 5. Leiden Oriental Connections 1850-1940 (Leiden 1989). Zie: https://books.google.nl/books?id=dUv3dF7aDycC&pg=PR7&lpg=PR7&dq=robson+translator+and+editor+leiden&source=bl&ots=R2r85VkfP8&sig=Ep7gyxknS9eRpYIIW09dPmbdebU&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjDj8OVy57WAhVOYVAKHfR5BGIQ6AEIKjAG#v=onepage&q=robson%20translator%20and%20editor%20leiden&f=false.

[13] https://nl.wikipedia.org/wiki/Jean_Rhys; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wide_Sargasso_Sea; http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/jean-rhys-prostitution-alcoholism-and-the-mad-woman-in-the-attic-1676252.html; https://www.theguardian.com/media/2006/oct/01/tvnews.books.

[14] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jamaica_Kincaid; http://www.haaretz.com/life/.premium-1.793348; http://forward.com/fast-forward/362496/jamaica-kincaid-black-jewish-author-scoops-israeli-cultural-prize/; http://www.huffingtonpost.com/2014/10/24/jamaica-kincaid-interview-writing-badass_n_6036764.html; http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/books/123309/jamaica-kincaid-is-still-jewis; Jamaica Kincaid’s Antigua https://nyti.ms/29PyJvY.

[16] 

 

[17] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Prosper_M%C3%A9rim%C3%A9e; http://www.columbia.edu/itc/music/NYCO/carmen/merimee.html;. https://nl.wikipedia.org/wiki/Carmen_(opera); http://wgucmusicblog.blogspot.nl/2016/01/exoticism-in-bizets-carmen.html.

[18] https://www.azlyrics.com/lyrics/bryanferry/theincrowd.html; https://youtu.be/VRH1XNslvWQ.

[19] http://www.dbnl.org/tekst/schu069welv01_01/schu069welv01_01_0014.php; https://www.nrc.nl/nieuws/2009/09/28/studiefinanciering-was-vroeger-zo-gek-nog-niet-11789130-a100749.

[20] De namen van deze geleerden wist ik niet te achterhalen. Eigenaardig genoeg loodste Google me gelijk naar de eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland. Dankzij Google weet ik inmiddels dat dit Johanna Westerdijk is geweest. Waarom ik aldoor naar haar werd verwezen, weet ik niet.

Ik moet wel bekennen dat ik vaak vrouwen googel; uitsluitend om beroepsmatige redenen natuurlijk. Of dit de ‘behulpzaamheid’ van Google verklaart, betwijfel ik echter. Zie https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Johanna_Westerdijk.

[21] https://www.lucepedia.nl/dossieritem/katholiek-onderwijs/geschiedenis-van-het-katholiek-onderwijs-in-nederland; https://books.google.nl/books?id=qY2Kr4uY68kC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=mochten+katholieken+in+de+republiek+hoogleraar+worden.:van+Swieten&source=bl&ots=P-Ay9gdotG&sig=s-6IydYMaKZ1qNQUSRzP6WrYVBM&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiI8sK4vKPWAhVMKFAKHcENAB4Q6AEIHDAA#v=onepage&q=mochten%20katholieken%20in%20de%20republiek%20hoogleraar%20worden.%3Avan%20Swieten&f=false.

[22] https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacob_Kanbier; http://www.jacob-kanbier.nl/;  https://nl.wikipedia.org/wiki/Justus_Dick_Bakhuizen_van_den_Brinkhttp://www.jdbakhuizen.nl/.

[23] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/De_Stijl; https://nl.wikipedia.org/wiki/Haagse_School_(schilderkunst); http://www.artsalonholland.nl/kunst-stijlen/haagse-school; http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/kunst/131409-de-haagse-school-impressionistische-schilders-in-nederland.html.

[24] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Frida_Kahlo; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Georgia_O%27Keeffe.

[25] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Arthur_Streeton; http://www.menziesartbrands.com/blog-post/49-arthur-streeton; https://timothyrhaslett.wordpress.com/2014/06/26/two-war-paintings-by-arthur-streeton/; http://www.visual-arts-cork.com/famous-artists/arthur-streeton.htm; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tom_Roberts.

[26] http://www.jokeelzinga.nl/; http://www.fennyvandewal.nl/; http://www.annemarievandervlist.nl/; http://www.evadevisser.nl/.

[27] https://www.lucepedia.nl/dossieritem/scruton-roger/roger-scruton-geb-1944; https://www.literairnederland.nl/recensie-het-nut-van-pessimisme-en-de-gevaren-van-valse-hoop-roger-scruton/; http://bartjanspruyt.blogspot.nl/2008/05/; http://www.clarionreview.org/2009/10/interview-roger-scruton/; https://www.rd.nl/oud/boek/boekkl/001108boekfi01.html; https://books.google.nl/books?id=D53kBwAAQBAJ&pg=PT14&lpg=PT14&dq=scruton+en+het+individu&source=bl&ots=oT88OBUZG5&sig=ScQKIt6fQBKRC4t2BxPAX3zyv1I&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjWpozosqbWAhWDZVAKHZ-1CvU4ChDoAQgrMAY#v=onepage&q=scruton%20en%20het%20individu&f=false; http://www.eutopiainstitute.org/2011/10/cultuur-volgens-roger-scruton/;https://acton.org/publications/transatlantic/2017/01/16/how-identity-politics-destroys-freedom; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Oikofobie; https://www.trouw.nl/home/de-zelfhaat-van-het-avondland~a3c7dcaf/; https://www.trouw.nl/home/haat-europa-zichzelf-~a49fd87c/; http://www.hpdetijd.nl/2011-06-06/bolkestein-europa-haat-zichzelf/; https://dekluizenaar.mimesis.nl/?p=3163https://www.groene.nl/artikel/hup-de-tolerantie.

[28] Uit Nachtengeltjes en driehoekjes. Dorian d’Oliveira. Met illustraties van Itsme Marks. Uitgeverij Aspekt 2018.

[29] Roger Scruton weet zijn pessimistische mensvisie indrukwekkend te verwoorden. Een veelzeggende bijkomstigheid hierbij is dat hij dit pessimisme niet op zichzelf toepast. Scruton houdt bijvoorbeeld van de vossenjacht. Deze zucht tot jagen billijkt hij met verwijzingen naar het belang van samenwerken (jagers, honden en drijvers!). Ook tradities roept hij graag te hulp om de vossenjacht te rechtvaardigen. Betekent dit dat hij ook in is voor de herintroductie van ganstrekken en palingtrekken? Of vallen deze activiteiten buiten het zicht en de interesse van de groep waartoe hij zich rekent en wier belangen hij verdedigt? Verder benut hij nog als argument dat dieren in de natuur ellendig aan hun eind komen. De vossenjacht is dan geheel hiermee in overeenstemming! Dat dit allemaal drogredenen zijn om wreedheid en bloeddorst te verhullen zou een pessimistische denker snel veronderstellen. Maar Scruton lijkt opmerkelijk weinig introspectief te zijn in dezen.

Aangezien in Virginia (USA) de jacht op vossen wel legaal is, maakt hij van de gelegenheid gebruik om zijn ‘traditie’ buiten Engeland voort te zetten. Met enig recht kan men dit ook ontworteld individualisme noemen!

Van zijn afkeer voor individualisme en geldzucht maakt hij geen geheim. Zijn aanname van een fikse som geld van een Japanse tabaksfirma met de verplichting om reclame te maken voor rookgerei mag hij dan in een nieuw boek eens haarfijn uit de doeken doen om te voorkomen dat de indruk onstaat dat de vos de passie preekt!

https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Ganstrekken; https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/29193/tegen-het-palingtrekken-en-katknuppelen.html.

[30] https://www.nieuwwij.nl/nieuwwij-community/waarom-we-af-moeten-van-het-multiculturalisme/.

[31] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Der_Wanderer; https://www.ft.com/content/92e57b34-89ef-11e4-8daa-00144feabdc0; https://www.theguardian.com/books/2015/jan/03/ian-bostridge-wanderer-schuberts-winterreise; https://youtu.be/BR8_n-B8qu0; https://de.m.wikipedia.org/wiki/Des_Fremdlings_Abendlied;http://www.gopera.com/winterreise/songs/cycle.mv; Fremd bin ich eingezogen, Fremd zieh’ ich wieder aus. Zie http://www.pinselpark.de/literatur/m/muellerw/poem/w01_fremdbinich.html; http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01411899508574703?journalCode=gmur20.

[32] http://www.schubertlied.de/index.php/en/the-lied/493-der-wanderer-d-493.

[33] Wouter van der Loo heeft zich hierover in zeer non-conformistische bewoordingen ook  over uitgesproken. Zie: http://www.doriandoliveiradandyisme.nl/wouter-loo-en-weggeefkunst/.

Femke Bender en de sirenenzang van weemoed en schoonheid

Femke Bender en de sirenenzang van weemoed en schoonheid

Vogel op uitkijk, Femke Bender

Femke Bender en de sirenenzang van weemoed en schoonheid

Ik wil graag mooie dingen maken. En tijdens het schilderen geniet ik met volle teugen van de arbeid zelve. Bedachtzaam een beeld opbouwen is volgens de Leidse kunstenares Femke Bender een uiterst sensuele ervaring.[1]

Bender studeerde aan de Willem de Kooning Academie en specialiseerde zich in vormgeving en illustreren. Dit past het beste bij me. Ik zal namelijk niet zo snel verbaal mijn mening geven. Met mijn illustraties lukt dat veel beter. Bender werkt in opdracht en maakte onder meer affiches voor het Rotterdams filmfestival.

Alphonse Mucha is mijn grote voorbeeld. Hij blijft me verrassen, vooral door zijn kleurgebruik. [2] Deze Tsjechische kunstenaar wordt gerekend tot een der iconen van de Jugendstil. Bloemen en beeldschone vrouwen, soms voorzien van een halo, bevolken zijn artistieke wereld.

Ik vind mijn voormalige studiegenote Denise van Leeuwen trouwens ook erg goed. Haar werk volg ik nauwgezet. Over Van Leeuwen zelf kon ik via Google weinig te weten komen. Wel werd me duidelijk dat ze voor het modetijdschrift Elle illustraties heeft gemaakt.[3]

Geen mens te zien!

Buizerd, Femke Bender

Vogels en bomen sieren Benders schilderijen. Geen mens valt er te zien! De woekering der beschaving wordt zorgvuldig buiten beeld gehouden.

Het boekje Leidse Longen prikkelde mij om een aantal bomen in het Plantsoen te schilderen.[4] Maar mijn portretten van vogels verkopen het besteVeel hiervan is inderdaad verkocht. Dit was ik al nagegaan voor ik haar sprak. Vogels vind ik vaak nogal truttig afgebeeld. Ik schilder ze met een kleurige achtergrond. Daardoor gaat alle aandacht naar het vogeltje uit, lichtte Bender toe.[5]

Bij Jeroen Bosch stonden vogels voor wat in zijn tijd als menselijke ondeugden werden beschouwd. Zo symboliseerde de lepelaar losbandigheid en drankzucht. De prachtig gekuifde hop verbeeldde een dweepzieke volgeling van Venus; een vrouwengek dus.[6]

Wat is een vogel? Een mechaniek, nietwaar.[7] Dit antwoord gaf Leonardo da Vinci op deze door hem zelf gestelde vraag. Wat een wereld van verschil klinkt hierin door, vergeleken met zijn tijdgenoot Bosch!

Een ellenlange, chronologische opsomming van de vogel in de schilderkunst ga ik liever uit de weg. Evenals de onvolprezen misantroop Emil Cioran ben ik immers veeleer een homme de fragment.[8] Wel wil ik nog kwijt dat De ontsnapte vogel van de achttiende-eeuwse Leidse schilder Willem van Mieris door kunstkenners wordt uitgelegd als een verwijzing naar verloren kuisheid.[9] Deze zwaarwichtige problematiek laat ik nu graag achter me. We travel light! 

Onbevlekte landschappen

Aan het meer, Femke Bender

Landschappen trekken me aan als ik melancholisch ben. Ik kan er dan in wegdromen; hoe het leven anders kan, of beter. Ook geeft het me kracht en nieuwe moed voor de toekomst.

In Benders landschapsschilderijen schittert de mens door afwezigheid.[10] Bij Friedrich, Böcklin en Munch valt daarentegen vaak nog een gecultiveerde eenling te zien, verzonken in het uitzicht en gegrepen door bespiegelingen over het bestaan.[11] Eerder genoemde romantici kleurden het landschap echter evenzeer naar hun weemoedige of eenzame gevoelens.[12]

Bij Bender is het landschap ongerept en onbevlekt. Het toont slechts de schoonheid van de natuur. Althans, zo oogt het. Haar landschappen zijn echter niet van deze wereld; ze zijn fictief! Het lijken eerder toneeldecors met een oosters tintje. Dit laatste wordt door Bender beaamd. Ik heb me jarenlang verdiept in de Japanse prentkunst. Grappig dat jij die invloed terugziet in mijn werk.[13]

Ik schilder graag op muziek. White Lies, Maxïmo Park, Editors en Depeche Mode, mijn lievelingsband.[14] Ik val op hun illusieloze, inktzwarte teksten. Ken je Master and servant, Suffer well, Lie to me en Sister of night? Daar valt trouwens ook lekker op te dansen, hoor! 

The Raven is poëzie waar ik vreselijk veel van hou. Ik luister er ook graag naar, gewoon via YouTube. Ik kan er dan helemaal in verdwijnen. In dit gedicht van Edgar Allen Poe wordt een gestorven geliefde betreurd. Volgens Poe is de dood van een prachtige, jonge vrouw een ideaal onderwerp voor dichters. Lenore! Lenore! Darkness there, nothing more. Dit is de metafysische boodschap van deze negentiende-eeuwse schrijver in een notendop.[15]

 

 

Femke Bender 

De femme fatale en de dandy

Na zoveel weemoed en tragiek was de stap naar de film noir en de femme fatale een peulenschil. Niets hoefde ik te forceren! Daar waar de natuur verdwijnt, verschijnt de femme fatale.[16] Dit citaat van Camille Paglia legde ik haar om te beginnen voor. Aangezien ze dit onbeantwoord liet, vroeg ik door.

Op mijn vraag of ik haar als femme fatale mocht inboeken, reageerde ze met een knipoog. Ik weet niet of ik dat ben. Echt, geen idee. Dat laat ik liever aan jou. Haar look van de dag leek enigszins geïnspireerd door de Amerikaanse actrice Jean Harlow, een mythische mannenverslindster.[17] Benders schoonheid dreef mij gaandeweg het gesprek bijkans tot waanzin. Het vergde veel, zo niet alles, van mijn krachten om een beroepshouding te bewaren.

Wat vind je van dandy’s? Op een zo’n zakelijk mogelijke toon doorbrak ik met deze vraag de ontstane stilte. Na een lange, indringende blik stak ze eindelijk van wal. Onlangs heb ik Robert van Raffe’s Zonder filter gelezen.[18] Zijn roman gaat over een man die besluit dandy te worden. Ik ken Robert nog uit de tijd dat ik met hem studeerde aan de Rotterdamse kunstacademie. Eerlijk gezegd heb ik over dandy’s nog geen mening gevormd. Het lijkt me wel een behoorlijk ingewikkelde geestesgesteldheid.

Uit eigen ervaring kan ik zeggen dat dit laatste een misverstand is, als ik zo terugkijk op mijn eigen leven. De boutades, dubbelzinnigheden en het frivole spel der verhullingen had ik razendsnel onder de knie. Op den duur wist ik ook niet beter. Het grote voordeel was dat ik nauwelijks nog nadacht over mezelf en derhalve veel tijd kon uittrekken voor lust, liefde, muziek, kunst en wetenschap.[19]

Melancholia & de magische hut

De magische hut, Melancholia, Lars von Trier 

Back to Bender! Lars von Trier is een regisseur die me diep heeft geraakt, met name Melancholia. Wat een tragisch verhaal. En wat een wreedheid!

De wreedheid van de natuur wordt in deze film inderdaad fraai verbeeld. Een planeet, niet toevallig Melancholia geheten, ligt op ramkoers met de Aarde.

We leven mee vanuit het perspectief van twee zussen, Justine en Claire. Eerstgenoemde zus is al enige tijd neerslachtig en lijkt zich bijna te verlustigen in de naderende ondergang. Life on earth is evil. Nobody will miss it, houdt ze haar zus, moeder van een zoontje, voor.[20]

Als de botsing met Melancholia onvermijdelijk blijkt, besluit Justine om met haar neefje een magische hut te bouwen, met de bedoeling om angstig lijden van het ventje te voorkomen. Samen met Claire en haar neefje wacht ze in deze hut het einde af.

Deze magische hut zou zomaar de kunst kunnen symboliseren.[21] Volgens Nietzsche is de functie van kunst om niet aan de waarheid ten onder te gaan.[22] Dit is een prachtige zin, maar gezien zijn ontmanteling van het begrip waarheid veel te ingewikkeld om dit in drie trefzekere zinnen te analyseren.

Kunst kan ook worden uitgelegd als een expressie van ons utopisch verlangen.[23] Maar het mag, wat mij betreft, ook worden beschouwd als een autonome wereld, een spel met eigen regels, hoe veranderlijk ook. 

Een verdiept besef van de broosheid van het bestaan zou volgens diverse psychologische onderzoeken bevorderd worden door de kunst.[24] Dat Melancholia de fragiliteit des levens op indrukwekkende wijze laat zien, is onmiskenbaar.

Enjoy the silence van Depeche Mode zal gedurende mijn uitvaart worden gedraaid. Tot mijn verbazing liet Bender dit plotsklaps met een eigenaardig lachje weten, verdwaald in gedachten als ik was. En zo ben ik je voor, sprak ze, want ik merkte aan alles dat je zocht naar een aangrijpend slot.

 

 

 

Vogel tegen bergachtergrond, Femke Bender

 

 

Bomen in blauw, Femke Bender

 

 

 

 

 

Noten

[1] Sinds 2009 zijn schilderijen van Femke Bender geregeld op tentoonstellingen te zien. Recent exposeerde ze nog in de Oude School te Warmond, samen met een aantal andere aan Galerie Beeldschoon verbonden kunstenaars.  

Op de volgende sites valt volop van Benders werk te genieten: http://femkebender.exto.nl; http://www.artolive.nl/kunst/8170-femke-bender; http://galeriebeeldschoon.nl/de%20kunstenaars/femke%20bender.html;.http://www.coroflot.com/fembroosje/portfolio; http://www.pbase.com/aatbender/femke; http://colorsandhappiness.com/.

[2] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Alphonse_Mucha; https://www.glasgowlife.org.uk/museums/kelvingrove/exhibitions/Pages/Alphonse-Mucha-In-Quest-of-Beauty.aspx.

[3] http://denisevanleeuwen.com/portfolio/personal/; https://studioca.wordpress.com/2011/04/06/de-creatieve-wereld-van-denise-van-leeuwen/http://circuspatz.com/storylaboratory/?p=571.

[4] J. van der Ven, Leidse Longen. Over bomen in de stad (Leiden 2008).

[5] Er schijnt in Nederland een ongekende belangstelling voor vogels te zijn ontstaan. Of dit ook de verkoop van Benders vogelschilderijen stimuleert, durf ik niet te zeggen. https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/?bericht=2219; http://www.ad.nl/binnenland/vogels-kijken-is-populair-onder-vrouwen-in-den-haag~adfd3eae/.

[6] http://www.cubra.nl/brabantslandschap/vogelsjeroenbosch.htm.

[7] https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/45184/leonardo-da-vinci-1452-1519.html; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Leonardo_da_Vinci.

[8] https://lareviewofbooks.org/article/philosopher-failure-emil-ciorans-heights-despair/.

[9] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Willem_van_Mieris; http://www.schilderijen.nu/schilderij/willem-van-mieris/de-ontsnapte-vogel?i=16097.

[10] Ton Lemaire woont al geruime tijd in Frankrijk. Met behoud van zijn Nederlandse uitkering streeft hij daar op vergaande wijze zijn autonomie na met behulp van een moestuin en door bijen te houden. Zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Ton_Lemaire; https://www.vn.nl/ton-lemaire-wij-mensen-zijn-tragische-dieren/; Ton Lemaire, Filosofie van het landschap (Amsterdam 2007) pagina 39.

[11] https://nl.wikipedia.org/wiki/Caspar_David_Friedrich; http://static.digischool.nl/ckv2/romantiek/friedrich/casper1.htm; https://theculturetrip.com/europe/germany/articles/the-revival-of-the-art-of-caspar-david-friedrich/; https://nl.wikipedia.org/wiki/Arnold_B%C3%B6cklin; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Het_dodeneiland_(B%C3%B6cklin)#/media/Bestand%3AArnold_B%C3%B6cklin_-_Die_Toteninsel_III_(Alte_Nationalgalerie%2C_Berlin).jpg; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Edvard_Munch; http://www.19thc-artworldwide.org/autumn09/becoming-edvard-munch-influence-anxiety-and-myth; https://brokenbelievers.com/2014/08/24/the-melancholy-of-edvard-munch/; https://www.moma.org/learn/moma_learning/edvard-munch-melancholy-evening-on-the-shore-1896; http://www.theartstory.org/artist-munch-edvard.htm.

[12] Eric Wilson wijst op de waarde van melancholie, ook in creatief opzicht. Bij de geluksobsessie van veel westerlingen plaatst hij zijn vraagtekens. Zie: http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/interview-eric-g-wilson-51877918/.

[13] https://plato.stanford.edu/entries/japanese-aesthetics/.

[14] https://nl.wikipedia.org/wiki/White_Lies. Een alleraardigste videoclip van deze band staat op: https://youtu.be/8Cn4huIqY8o; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Max%C3%AFmo_Park; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Editors; https://nl.wikipedia.org/wiki/Depeche_Mode; Ik ben zo vrij levenslustige lezeressen op het volgende nummer te wijzen: https://youtu.be/DVGyaaibz_4 .

[15] https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Raven; Christopher  Lee op YouTube: https://youtu.be/BefliMlEzZ8; http://www.goodreads.com/quotes/205791-the-death-of-a-beautiful-woman-is-unquestionably-the-most; https://en.m.wikipedia.org/wiki/Romanticism.

[16] https://www.groene.nl/artikel/draken-van-de-natuur.

[17] http://www.express.co.uk/expressyourself/105389/Misery-of-the-first-blonde-bombshell; http://www.hollywoodsgoldenage.com/actors/jean_harlow.html.

[18] https://www.literairnederland.nl/zonder-filter-robert-van-raffe/; http://teunisbunt.blogspot.nl/2014/03/zonder-filter-robert-van-raffe.html; Voorwaarts, dandy! Met deze aanhef begint een recensie van Zonder filter. In zijn bachelorthesis over het dandyisme noemt Van Raffe een dandy een mens in wording. Ik zelf beschouw me veeleer als een man in verval. Of een man in verwording, als dit de lezeres meer behaagt. Het mooie ervan is wel dat ook dit wijst op dynamiek! 

De dandy neemt niets serieus! Een prachtige zin uit Van Raffe’s proeve van academisch kunnen. Serieus commentaar hierop laat ik achterwege, want ik weet over dit onderwerp te weinig. Ik ben onvoldoende erin geschoold. Wat het dandyisme betreft ben ik veeleer een road scholar. 

[19] Ook het bespieden van vogels is een groot genoegen! Het spotten van een tapuit is puur genot. Weetjes over dit bijzondere zangvogeltje staan op: 

[20] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Lars_von_Trier; http://theretroset.com/lars-von-trier-the-romantic-cynic/; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Melancholia; http://www.filmkrant.nl/TS_september_2011/7129; https://youtu.be/fcZWZhUozr4 Melancholia Lars von  Trier.

[21] There really is no such thing as art. There are only artists. Deze visie van Gombrich laat ik verder onbesproken; dat is iets voor een proefschrift!  http://arthistorypart1.blogspot.nl/2008/01/there-is-no-such-thing-as-art-there-are.html.

[22] http://aestheticstoday.blogspot.nl/2013/02/comments-on-nietzsches-on-truth-and-lie.html; http://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Nietzsche/Truth_and_Lie_in_an_Extra-Moral_Sense.htm.

[23] Een interessant artikel over utopische verlangens valt te lezen op: http://www.dbnl.org/tekst/_ras001198401_01/_ras001198401_01_0059.php.

[24] Als dark romantic heb ik zo mijn twijfels. Maar ik wil de lezeres toch enige hoop bieden, hoe utopisch ook.

Ineke de Vries en de kunst als kijkgenot

Ineke de Vries en de kunst als kijkgenot

 

Leidse Hout, Ineke de Vries

Ineke de Vries en de kunst als kijkgenot

Haar hele leven is verweven met de kunst. Bij mijn ouders thuis in Haarlem kwamen Anton Heyboer, Kees Verwey en Mari Andriessen over de vloer. Mijn vader was namelijk kunstschilder.[1] Na haar jeugd zocht Ineke de Vries haar heil in Leiden. Inmiddels is ze al meer dan dertig jaar als kunstenares en model werkzaam in de sleutelstad.[2]

Bos Velsen, Ineke de Vries

Zeegezichten, boslandschappen en pittoreske, mediterraan aandoende dorpjes kenmerken haar met een speciale olieverf vervaardigde schilderijen. Mensen en dieren zijn zo goed als afwezig.[3] Toch hou ik van mensen, hoor. En net als jij vind ik vogels prachtig. Maar het is nooit bij me opgekomen ze te schilderen.

De religieuze symboliek en innerlijke ontwrichting waarmee de schilderijen van Caspar David Friedrich zijn doortrokken, ontbreken bij haar.[4] De Vries blinkt uit in het scheppen van idyllen. Haar kunst is kijkgenot.

De natuur is voor tevredenen of legen.[5] Met deze dichtregel van Bloem zegt ze niets te kunnen. Ik wil landschappelijke schoonheid laten zien. De natuur is mijn inspiratiebron. Hierbij gaat het mij om compositie, kleur en vorm.

Waardoor worden de thema’s en genrekeuzen van de kunstenares bepaald? Geen paniek! Deze vraag ga ik niet uitgebreid beantwoorden. Maar de sturing van de artistieke conceptie en waarneming wil ik graag eventjes contextualiseren, zonder al te vermoeiend te willen worden.

De wereldwijde verstedelijking dringt de natuur steeds verder terug. Er is nog nauwelijks ruimte voor, behalve op het linnen doek. Staat de natuur symbool voor een onbestemd verlangen, een dagdroom van de stedeling? De Vries is de stad trouw gebleven maar zocht de schoonheid daarbuiten. Iets vergelijkbaars valt te constateren bij landelijke politici. Met behulp van Google wist ik de woonplaatsen te achterhalen van degenen onder hen die zich met overgave als natuurminnaars profileren. Bijna allemaal bleken ze in een grote stad te wonen! [6]

Met haar schilderij Leidse Hout heeft De Vries dit park in herfsttooi afgebeeld. De begeerte om er gelijk naartoe te gaan overmande me toen ik haar kunstwerk in me opnam. Het oogt immers als een utopie, een nabij gelegen paradijs! Door het voortdurend hoorbaar autogeraas kan de Leidse Hout evenwel ook worden ervaren als een dystopie.[7] Althans, voor degenen die met gevoelige oren zijn behept.[8]

De film Soylent green wordt gerekend tot de dystopieën.[9] In dit verhaal heeft de mensheid de natuur verwoest. Landbouw is niet meer mogelijk. Dankzij de verstrekking van voedsel door een bedrijf, Soylent green geheten, weten mensen zich toch min of meer te redden. Euthanasie wordt bij volwassenen dwingend toegepast; dit is uit nood geboren. In deze laatste levensfase mag men naar een beeldscherm kijken waarop bossen, beken en wuivend graan zijn te bewonderen. Op muziek van Beethoven en later Grieg wordt afscheid genomen. Deze toekomstnachtmerrie wordt overigens nog versterkt omdat iemand iets heeft ontdekt: Soylent green is people!

Dansende vrouw, Ineke de Vries

Het draait allemaal om vormen

Terug naar het heden. Naast de natuur zijn ook andere kunstenaars een inspiratiebron voor De Vries. Ik hou van een losse stijl. Sierk Schröder en Yolanda Philippens spreken me erg aan.[10] Ook over haar Leidse vakgenoten Clazien Juffermans en Itsme Marks is ze behoorlijk enthousiast.[11] Vooral Itsme’s portretten zijn fantastisch. Die zijn zo levendig.

Eva Maria Saint  North by Northwest

De Vries is ook etsend en beeldhouwend actief. Haar ets Dansende vrouw is een en al roesverwekkende beweeglijkheid. Ook haar sculpturen zijn een lust voor het oog. Ik doe dit nu al meer dan twintig jaar. En het draait allemaal om vormen. 

Na deze zin was een overstapje naar de film gauw gemaakt. Hitchcock is een van mijn favoriete regisseurs. North by Northwest is bloedstollend, net als die zwart-rode jurk van Eva Maria Saint. Je kent haar vast wel. Jij hebt toch een boek geschreven over platinablonde actrices?

Over de elegantie van Audrey Hepburn raakt De Vries niet uitgepraat. Helaas heeft deze heldin van het witte doek nooit een film met Hitchcock gemaakt. Ik vond haar een adembenemende vrouw. Haar verzonnen verzetsverleden boeit me niet.[12] En jij verzint toch ook weleens wat?

In Charade schittert Hepburn, met Cary Grant als tegenspeler. Deze film wordt weleens omschreven als the best Hitchcock movie Hitchcock never made.[13] Hierin gaat Hepburn elegant gekleed zoals bioscoopbezoekers haar in die tijd het liefste zagen. Ook door deze actrice ben ik nu van een stijlvol slot verzekerd! Want evenals de kunstwerken van De Vries stond zij garant voor fabelachtig kijkgenot.

 

 

 

Huisje 3, Ineke de Vries

 

Vrouwentorso 1, Ineke de Vries

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten

[1] https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Anton_Heyboer; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Mari_Andriessen; https://www.trouw.nl/home/kees-verwey-1900-1995~ad7d82ba/.

[2] Exposities van door Ineke de Vries gemaakte kunstwerken vinden op dit moment plaats in de Warmondse Oude School en het Golden Tulip Hotel te Noordwijk.

Zie verder: http://atelierdevries.nl/werk.html; http://www.deleidschemondialen.nl/ineke-de-vries/; http://galeriebeeldschoon.nl/de%20kunstenaars/ineke%20de%20vries.html.

[3] Mensen schildert ze zelden, maar van haar vader heeft ze een portret gemaakt!

Sjoerd de Vries 

[4] https://en.m.wikipedia.org/wiki/Caspar_David_Friedrich.

[5]

DE DAPPERSTRAAT

Natuur is voor tevredenen of legen.
En dan: wat is natuur nog in dit land?
Een stukje bos, ter grootte van een krant,
Een heuvel met wat villaatjes ertegen.

Geef mij de grauwe, stedelijke wegen,
De’ in kaden vastgeklonken waterkant,
De wolken, nooit zo schoon dan als ze, omrand
Door zolderramen, langs de lucht bewegen.

Alles is veel voor wie niet veel verwacht.
Het leven houdt zijn wonderen verborgen
Tot het ze, opeens, toont in hun hogen staat.

Dit heb ik bij mijzelven overdacht,
Verregend, op een miezerigen morgen,
Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.

 http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/bloem/dapper.html.

[6] Alleen Marianne Thieme, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren, woont in een dorp.

[7]  https://en.m.wikipedia.org/wiki/Arcadia_(utopia); https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Utopie; https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Dystopie; https://www.trouw.nl/home/geen-utopie-zonder-dystopie~a7466023/,

[8] In dit park schijnt een zoogdier te leven met een nog veel sensitiever gehoor, namelijk de rosse vleermuis. Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Leidse_Hout.

[9]  https://en.m.wikipedia.org/wiki/Soylent_Green; https://youtu.be/yOV8mBjHHYg.

[10] https://nl.wikipedia.org/wiki/Sierk_Schr%C3%B6der; http://www.sierkschroeder.com; http://www.kunsthuizen.nl/kunstenaars/yolanda-philippens; http://www.yp-art.nl.

[11] https://www.arsaemula.nl/clazien-juffermans/; http://www.galeries.nl/mnkunstenaar.asp?artistnr=27131&vane=1&em=&meer=&sessionti=694137266; http://www.doriandoliveiradandyisme.nl/itsme-marks-laatbloeier-leven-als-lijnenspel/; http://kunstvanmarks.exto.nl/.

[12] https://www.biography.com/news/audrey-hepburn-facts-biography;   https://www.vn.nl/audrey-hepburn-sprookje-van-een-angstig-leven/;  https://lisawallerrogers.com/2014/11/13/audrey-hepburn-the-family-skeletons/ .

[13] https://onartandaesthetics.com/2016/02/06/the-best-hitchcock-movie-that-hitchcock-never-made/.